Alban B.Kardashi

 

Të gjitha të drejtat e rezervuara.

 

 

 

 

Tirane 2007

 

 

RETH KETI FLAMURI KY KOMITETI KERKOI ME 1919-1920 PANVARSINE E KOSOVES

EDHE PAS 100 VJETESH SIMBOLET E DARDANISE TENTOJNE TE SHENDROHEN NE NJE YLL NE FLAMURIN EVROPIAN SI VULLNET I POPULLIT TE KOSOVES

FLAMURI I KOSOVES (projekt)

   STEMA E KOSOVES (projekt)

 

               

                                                                                                                                              VULA E KOSOVES(projekt)

                              

      

 

 

DARDANET

KOSOVARE

 

Jovan Tomitch, Publicist serb ne parathënien e një libri¹) që publikonte më 1913, thoshte tekstualisht:

“Në letrën e tij, të publikuar në “le Temps”, të datës 3 Janar 1913, Z. Gregoire Jakschitch ka gjetur një formulë të këndshme për të shprehur atë që paraqet si anormale fenomeni i ekspansionit shqiptar, jashtë kufijve të Shqipërisë së vërtetë, sanxhakut të Novi Bazar-it, fushës së Kosovës, Serbisë së Vjetër dhe Maqedonisë.

“Ky ekspansion është krahasuar me një lumë shkatërrues që del nga shtrati, në mungesë të çdo force rregullatore. Ka ardhur momenti që ky lumë të çohet në shtratin e tij dhe të bëhet i qetë dhe i mirë. Këtu qëndron misioni i fuqive të mëdha të shqetësuara. Meqë ato duhet të prononcohen për kufijtë e Shqipërisë, iu takon atyre të çojnë lumin në shtratin nga i cili është larguar, duke qenë se brigjet e tij i caktojnë Shqipërisë kufijtë e saj të vërtetë.”

Asgjë më tepër se kaq.

Në fakt që të nesërmen e luftës ballkanike pati një moment, kur çdo sllav – ose me mirë do serb – i vinte detyrë vetes të publikonte diçka kundër Shqiptarëve.

Gazeta pariziane “le Temps” i kishte vënë kollonat e saj në dispozicion të këtyre vlerëmohuesve ashtu siç i kishte lënë të hapura për grekët, thellësisht e lumtur që mund te shprehte urrejtjen e saj kundër Shqipërisë.

Nga ana tjetër, ministra të rinj dhe të vjetër serbë i viheshin punës me një zell të madh, Z. Protitch, me pseudonimin “Balkanikus”, villte helmin e tij, dhe një plak i nderuar, që mban tituj të lartë, Dr. Vladan Georgevitch, na shpërblente me një kryevepër të vërtetë.

Për të krijuar një ide rreth natyrës së kësaj literature, mjafton të lexosh pasazhin e këndshëm të mëposhtëm ²):

“Tipi arnaut është i dobët dhe trupvogël; tek ai gjen diçka prej cigani, prej Fenikasi³). Dhe shqiptarët nuk të kujtojnë vetëm Fenikasit, por edhe njerëzit primitivë që flinin nën peme, ku lidheshin me bishtin e tyre. Në shekujt që vijnë, kur njerëzit nuk e kanë bishtin, ky i fundit u mblodh kruspull në mënyrë të tillë sa njerëzve të sotëm s’iu ka mbetur veçse një mbetje e vogël në kockat e kërbishtes. Mes shqiptarëve, duket se ka akoma njerëz me bisht në shekullin e XIX-te. Z.v.Hahn (f.63) thotë:”Janë dy llojesh, disa me bisht dhie dhe të tjerët me bishta te vegjël kali.” Ata që e kanë janë burra shumë të fuqishëm dhe veçanërisht 1)Shqiptarët në Serbinë e Vjetër dhe në sanxhakun e Novi – Bazar, tek Hachette, Paris.

2)Shqiptarët dhe fuqitë e mëdha nga Dr. Vladan Georgevitsch, ish – president i këshillit të ministrave të Serbisë, ish – ministër i plotfuqishëm, etj, i përkthyer nga gjermanishtja nga princi Alexis Kara – Georgevitsch, Paris, Calman Levy, 1913, faqe 8-9.

3)Shih Yastrebov, Spomenik Srp. Krajl. Akademie, XLI., f.334.)

me një konstrukt të fortë; ata janë gjithashtu këmbësorë të shkëlqyer. Disa vjet më parë, një njeri i tillë vdiq, dhe ai kishte përshkuar në një ditë hapësira shumë të mëdha. Për nevojat e tij, ai ishte i detyruar ta merrte bishtin në dorë për të mos e ndotur.”

Nuk dimë për cilën vepër të J. Georg, von Hahn bën aluzion, por nëse bëhet fjalë për të famshmet e tij “Albanesische Studien”, ky autor, në faqen 63 të sipërpërmendur, nuk thotë asgjë të tillë, veçse në faqen 163 ai flet vetëm për besimet popullore në shqiptarët e jugut (jo në ata të veriut), të cilët besojnë në kukudhët, në lugetërit, në zanat, etj.,pikërisht për ekzistencën e njerëzve që lindin me një bisht te vogël; por nuk bëhet fjalë aspak për atë që dëshiron të nënkuptojë ish ministri dinjitoz serb. Ndoshta, plaku i nderuar, duke shkruar pasazhin e mësipërm, ka pasur një reminishencë te origjinës së tij simieske në një nga pyjet e një te ashtuquajtur Lemuri? Në çdo rast, është interesante të dihet se cili është universiteti që i jep titujt e doktorit dijetarëve të një kalibri të tillë!

Por nuk janë vetëm shkrimtarët sllavë që janë frymëzuar të vjellin të tilla trashanikllëqe kundër shqiptarëve. Kolonia serbe e Parisit ka mbledhur në një vëllim të vogël dhe me titullin “çështja shqiptare” artikuj të publicistëve francezë: Cheradam, Bianconi, etj. (botuar në Hachette, 1913).

Të ndalemi për një çast tek emri i fundit. Ky Z. Bianconi, i cili ka publikuar letra në “le Temps” (no8 të datës 26 dhjetor 1912 dhe 10 janar 1913) është autori, nëse e mbajmë mend mirë, i dy hartave tregtare të Shqipërisë dhe Maqedonisë, që përbëjnë kënaqësitë e një shkencëtari. Por ai është njëkohësisht, gjithnjë nëse nuk gabohemi, autori i një broshure më pak të njohur, të publikuar në Paris  më 1877, të titulluar “Etnografia dhe statistika e Turqisë së Evropës”. Veç kësaj, në këto faqe dhe në hartën që i shoqëron, F. Bianconi njeh grekë dhe vetëm grekë në të gjithë Maqedoninë si dhe në pjesën më të madhe të Bullgarisë. Si shpjegohet që i njëjti autor që nuk i njihte sllavët disa vite më parë, duket se papritur i  sheh ata kudo tani? Shkenca e këtij gjeografi do të kishte dy pesha, dy masa, dhe sidomos dy arsye?

Dijetarët dhe pseudo dijetarët serbë, historianët, gjeografët, publicistët, janë përpjekur të provojnë një gjë, të dihet se nuk ka aspak shqiptarë në krahina të njohura me emrat Kosovë dhe Maqedoni perëndimore, ose, në qoftë se ka, ata nuk janë veçse të ndërfutur, dallgë që kanë dalë jashtë shtratit të përroit.

Duke rivalizuar ne këtë gjë me grekët, serbët kanë shpikur me këtë rast sipas modelit të dhënë nga politikanët e Athinës, një nomenklature të tërë groteske; për shembull ata quanin “Shqiptarë” ata shqiptarë që ushtronin fenë katolike dhe që banojnë veçanërisht në Mirditë dhe në  rrethinat e Shkodrës; shqiptarët e Kosovës janë quajtur “Arnautë”, fjalë turke që përcakton të gjithë shqiptarët në përgjithësi, por që serbët (dijetarë e pseudo – dijetarë) i jepnin një kuptim të veçantë. Veç kësaj, vetë këta Arnautë nuk do të ishin veçse sllavë, do me thënë serbë të shqiptarizuar dhe serbë të myslimanizuar. Ka vepra të tilla midis atyre të shkruara për këtë qëllim nga serbët,si ato të Spiridon Gopcevic, për shembull (Makedonien und Altserbien) leximi i të cilave të bën të qeshësh me zor.

Në këtë, serbët janë ndihmuar nga dijetarë rusë ose të ashtuquajtur të tillë:Macouchef, Florinsky, Hilferding, autorë, opinionet e të cilëve mbajnë,pa dyshim, erën e tendencave të politikës moskovite. Këta zotërinj kanë parapëlqyer gjithashtu të ngatërrojnë shqiptarët me turqit, dhe kështu, duke i konsideruar si të huaj, si myslimane që duhet, herët a vonë dhe në mënyrë fatale të kalojnë në Azi, në djepin e tyre të origjinës. Dhe atje ku ata kanë gjetur një sllav të vetëm, një fshat të vetëm, sado i paralizuar qoftë, ata s’kanë hezituar aspak të deklarojnë sllave të gjithë krahinën.

Dhe për t’i dhënë më shumë peshë politikës së tyre – mbasi në fakt s’bëhej fjalë veçse për një përgatitje për sllavizmin e madh – është shpikur një term gjeografik, ai i Stara Serbia (Serbia e Vjetër) për të quajtur një pjesë të mirë të Shqipërisë së veriut. Ne themi “shpikur”, sepse ky term i ri shfaqet për herë të parë vetëm më 1845, në “Hartën e principatës së Serbisë” nga Jean Bugarsky, e shtypur në atë vit në Beograd, dhe ku krahina e Bielopolit, në jug – perëndim të Serbisë është quajtur me emrin e “Serbisë së Vjetër, ose Shqipërisë aktuale” ndërsa në gjeografinë e Vouk Karadjitch, shtypur gjithashtu në Beograd, më 1827, një term i tillë nuk figuron aspak¹).

Dhe hartografët dhe gjeografët e tjerë ndjekin në mënyrë mekanike këtë shembull! Ku do të na çonte pra kjo, në qoftë se do të donim të përdornim gjithandej fjalën “i vjetër”? Atëherë do të duhej të quanim “Turqi e vjetër” një pjesë të mirë të Evropës juglindore dhe të Rusisë jugore, dhe “perandori të vjetër romake” ose “perandoria e vjetër e Aleksandrit”, një pjesë të mirë të botës së njohur nga të vjetrit ! Absurdja do ishte qesharake. Po përse kjo gënjeshtër dhe ky trillim; mbi ç’bazë mbështetet një legjendë  e tillë? Sigurisht, jo mbi gjendjen etnografike të vendit, që është mirë e bukur një vend shqiptar, i banuar nga shqiptaret. A bëhet kjo për arsye historike? Për kënaqësinë e disa udhëheqësve serbë të cilët kanë shtrirë sundimin e tyre drejt perëndimit dhe ku ky sundim nuk ka zgjatur më shumë se disa kohe. Ose më mirë – dhe do të ishte më e ndershme të pohohej hapur  - për kënaqësinë e diplomacisë moskovite dhe të disa²) serbëve megalomanë!

Përpara se të cekim çështjen e “Arnautëve”, “Serbëve të shqiptarizuar” dhe shqiptarëve të dalë nga shtrati i lumit, etj., të shqyrtojmë në fillim gjendjen aktuale të asaj që “dijetarët” quajnë Serbia e vjetër dhe, pjesërisht, Maqedoni, dhe që ne e quajmë thjeshtë me shprehjen Shqipëri e Veriut.

Në fushën e statistikës, ne jemi para një vështirësie shumë të madhe, nga fakti se Turku, do me thënë zotëruesi i këtyre krahinave deri më 1912, nuk kishte bërë asnjëherë statistika të sakta, duke u kënaqur me një vlerësim shpeshherë në vija të trasha. Administrata otomane ka injoruar sidomos klasifikimin e banorëve sipas gjuhës së tyre, duke marrë parasysh përgjithësisht vetëm fenë e tyre dhe kjo e bërë në mënyrë empirike. Por nuk duhet lënë në harresë që shqiptarët s’e kanë pëlqyer asnjëherë regjistrimin e popullsisë dhe që kanë zbritur sa më shumë njerëz nga regjistri i gjendjes civile, në mënyrë të tillë që edhe kur autoritetet otomane arritën të bëjnë një statistikë, numri i shqiptarëve është më i ulët se në realitet.

Ne do te fillojmë, gjithsesi, studimin e këtyre krahinave nga shqyrtimi i statistikave turke duke u bazuar kryesisht në vlerësimet otomane më pak të vjetra dhe për rrjedhojë ato që largohen sa më pak nga realiteti.

Nga koha e inspektorit të përgjithshëm Hussein Hilmi pasha;popullsia totale e vilajetit të Kosovës – është pikërisht pjesa e Shqipërisë së veriut që na shqetëson – ishte vlerësuar me 1,063.666, nga e cila 754,631 myslimanë³); duhet të theksohet këtu që turqit i kane quajtur gjithmonë shqiptarët me emrin e përgjithshëm “myslimanë”, kështu që vilajeti i mësipërm do të numëronte një përpjesëtim prej tre të katërtash shqiptarë dhe një të katërt sllavë (serbë ose bullgarë sipas zgjedhjes, ose më mirë sipas politikës !) Nuk duhet harruar gjithashtu që vilajeti i Kosovës përfshinte Kaza (nënndarje administrative) që ishin jashtë kufirit të Shqiptarëve, të tilla si Egri – Palanka, Malechovo, Ichtib, Kotchani, Karatova, Radovichta,

 

1)Shih Ichirchoff )Prinos kem etnografiiata na Maknedonskite Slavini (në bullgarisht), Sofie 1907, faqe 9.

2)Themi “disa”, sepse, kur në vazhdim të luftës turko – ballkanike, serbët shkuan deri në Durazzo, ushtarët serbë pohuan me një naivitet të hijshëm habinë e tyre që nuk takuan asnjë bashkëkombës në të gjithë Shqipërinë. – “Na ishte thënë në fillim të luftës që, sa të kalonim kufirin, do të gjenim “vëllezër” sllavë në këto krahina, dhe ne u gjendëm në një vend krejtësisht shqiptar, ku askush nuk kuptonte më gjuhën tonë!”Këto janë tekstualisht fjalët e një ushtari serb.

3)Shih RENE PINON, Evropa dhe Perandoria Otomane, Paris 1913, faqe 143.)

 Novi Bazar, Novi – Varoch, Senitza dhe Tachlidje të cilat  janë të banuara nga Sllavë (të krishterë dhe myslimanë) dhe nga Turq. Në qoftë se nuk i marrim parasysh këto Kaza, numri i Shqiptarëve do të jetë edhe më shumë se 85% e popullsisë globale të Kosovës.

Në këtë vilajet, ka krahina si Ipeku, që janë shpallur si vende të pastra serbe, në të cilat nuk ka realisht vetëm 20,000 sllavë (serbë) përkundrejt 162,000 shqiptarëve! Voutchitrin, mbi kufirin e vjetër të Serbisë do të numëronte vetëm 3000 serbë përkundrejt 42,771 shqiptarëve.¹)

Statistikat e fundit turke të bëra disa muaj para luftës turko – ballkanike që i dha fund sundimit otoman në këto krahina, mund të konsiderohen relativisht si më të mirat të bëra në këtë gjini dhe më pak të prekurat nga gabimet. Popullsia është klasifikuar atje sipas Kishës dhe fesë dhe aspak sipas racës. Gjithsesi do të vërejmë që – atë që kemi sinjalizuar gjithashtu edhe për krahinat shqiptare ku janë futur grekë – që numri i popullsisë shqiptare rritet të paktën me një të njëqindtën dhe ai i popullsisë alogjene zvogëlohet po aq, ndërkohë që shqiptarët bëjnë gjithnjë të gjitha përpjekjet e mundshme për të shmangur një regjistrim të saktë, ndërsa racat e tjera – priftërinjtë dhe prijësit e komuniteteve të të cilave kanë vlerësuar rëndësinë politike të çështjes – kanë pasur interes të rrisin sa më shumë shifrën e përfaqësuesve të tyre.

Ja ç’na mësojnë statistikat turke:

I gjithë vilajeti i Kosovës (Uskub),përfshirë këtu krahinat e pabanuara nga shqiptarët, si Egri –Palanka, Ichtib, Kotchani, Radovichta, Karatova, në lindje, si dhe Senitza dhe Plevioje në veri, i gjithë vilajeti, të themi, ka një popullsi totale prej 1,314,499 frymë, e ndarë kështu sipas besimit të tyre:

 

 

Shënim – Në qoftë se merren në konsideratë kazatë e pabanuara nga shqiptarët, të përmendura më sipër, dhe të mendohet se midis atyre të klasifikuar si serbë dhe bullgarë, d.m.th. si ortodoksë patriarkistë dhe eksarshistë, ka një numër te madh shqiptarësh, do jemi të detyruar të pranojmë që numri i shqiptarëve në të gjithë vilajetin përbën të paktën 85% të popullsisë së përgjithshme.

Ja tani popullsia e kazave:

Kazaja e Uskubit:

 

 

1)RENE PINON, vep. e cit., ibid.

Një shkrimtar tjetër politik francez, VICTOR BERARD na bën të ditur se Mitrovica, Vutchitrin – dhe Prishtina, në një total prej 100,000 banorësh, numëron 78,000 shqiptarë dhe vetëm 22,000 sllavë.

Shih Maqedonia, nga VICTOR BERARD, Paris 1897, faqe 141

 

Në qoftë se e konsiderojmë popullsinë sipas sanxhakut, ja përbërja e saj:

Sanxhaku i Novi -Bazarit:

 

 

Shënim – Duhet kujtuar se banorët e distriktit të Pechteras, që i takojnë fisit Klementi, formojnë një popullsi shqiptare kompakte në këtë sanxhak, përveç atyre të Rrojai, Berana, etj.

 

Sanxhaku i Prishtinës:

 

Shënim – Një numër i madh të krishterësh që figurojnë si serbë janë shqiptarë ortodoksë. Përpjesëtimi i shqiptarëve ndaj serbëve është 80 deri 90 %.

 

Sanxhaku i Ipekut:

 

Shënim – Kjo statistikë përmban sigurisht gabime të mëdha: Kazaja e Ipekut numëron 10,000 shtëpi shqiptare myslimane dhe 750 shtëpi sllave,raporti s’është veçse 7,50% serbë, me kusht që të gjithë këta ortodoksë të jenë sllavë, gjë që s’është aspak e vërtetë. Veç kësaj, dihet numri i madh i shqiptarëve që banojnë nën të njëjtën çati tek shqiptarët, mbasi kemi parë shtëpi me 150 persona e me shumë, gjë që s’shihet kurrë mes serbëve. Por, meqenëse sanxhaku i Ipekut ishte një nga më armiqësorët ndaj turqve që kishin ushtruar atje dhunë gjatë viteve 1910,1911,1912, është shumë e kuptueshme që regjistrimi s’është bërë me saktësi.    

 

Sanxhaku i Prizrenit:

 

Ja tani për ta mbyllur me statistikën e vilajetit të Kosovës, shifra e popullsisë edhe e qytetit të Uskubit:

 

 

Nga ana tjetër, dhe gjithnjë sipas të dhënave turke, numri i serbëve që banojnë në krahinat shqiptare të vilajetit të Manastirit është:

krahinat shqiptare te vilajetit te Manastirit

 

 

Në momentin kur ne shtypnim këtë studim, ne morëm “Thirrjen e Kolonisë shqiptare në Turqi ndaj Fuqive të Mëdha të Antantës dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës”, në të cilën ne gjejmë një statistikë të krahinave shqiptare, statistikë që ndryshon pak nga ato që kemi paraqitur dhe nuk do të ishte pa interes të riprodhohej këtu:

 

 

1)I vendosur në veri të Skutarisë.

2)Më shumë se 18831 grekë dhe 41158 vllahë; shqiptarët të bashkuar me vllahët formojnë shumicën e popullsisë së Kazasë së Manastirit.

3)Më shumë 11865, 14987 vllahë.

*

Ja përsëri dhe e paraqitur si dokument një statistikë e bërë në vend nga autoritetet austriake, gjatë pushtimit ushtarak te Shqipërisë se veriut gjatë viteve1915 – 1918:

 

*

Pasi të studiojmë të dhënat e statistikave të bëra nga turqit dhe shifrat zyrtare austriake, do të shohim ç’thonë bullgarët e Shqipërisë së veriut dhe asaj lindore.

Instituti hartografik i Sofjes ka litografuar tre harta të mëdha të vilajetit të Selanikut,Kosovës dhe Manastirit, ku çdo qytet është ngjyrosur ndryshe sipas përbërjes së popullsisë së saj;bashkë me këto harta, i njëjti institut publikuar një shkrim që përbën një vëllim të vërtetë i cili përmban statistikë të hollësishme të tre vilajeteve të përmendura. Libri nuk ka datë, por di që është botuar më 1903.

Të dhënat e kësaj statistike janë shumë interesante sepse ato janë të tilla që shkatërrojnë jo vetëm pretendimet serbe – qëllim i dukshëm i veprës – por veç tyre edhe vetë pretendimet bullgare.

 

Ja çfarë thuhet për vilajetin e Kosovës:

Qyteti i Uskubit:4474 shtëpi, nga të cilat 2336 turke (d.m.th. shqiptare), 1687 bullgare (d.m.th.sllave), 200 cigane, 100 izraelite, 60 vllahe.

Kazaja numëron 2727 shtëpi sllave;970 shtëpi të përziera (d.m.th. sllave dhe shqiptare); 561 shtëpi pomacs (sllave myslimane); 162 shtëpi turke; 1461 shtëpi shqiptare.

Pra në gjithë kazanë e Uskubit, ndër 10355 shtëpi nuk ka veçse 4414 tërësisht sllave (bullgare ose serbe, sipas politikës së ditës), dhe 5941 shtëpi janë shqiptare, turke, vllahe, çifute; një pjesë e vogël e këtyre shtëpive i takon fshatrave me popullsi të përzierë, gjë që nuk ndryshon aspak raportin sllave jo – sllave.

Kumanova, qytet: 2425 shtëpi, nga të cilat 1100 bullgare (d.m.th. sllave, si serbe ashte edhe bullgare); 1110 turke (d.m.th. shqiptare mbasi nuk ka turq në Kumanovë); 130 shqiptare (d.m.th. katolike); 68 cigane; 17 vllahe. – Pra popullsia sllave si pakicë.

Kazaja e Kumanovës përmban 3562 shtëpi bullgare (d.m.th. sllave); 555 shtëpi bullgare, shqiptare, turke, cigane;85 shtëpi pomacs; 25 shtëpi turke;618 shqiptare; 180 te përziera (shqiptare dhe cigane; 30 cerkeze (?)

Sipas këtyre shifrave, në të gjithë kazanë – përfshirë këtu edhe qytetin – ndër 7480 shtëpi, 4662 do të ishin sllave dhe ato që mbetën jo – sllave; kjo do t’i jepte mazhoritet elementit të parë, në qoftë se të dhënat ishin të sakta, por do të tregojmë më poshtë se statistika bullgare s’i shpëton kritikës; pjesa më e madhe e fshatrave sllave të mirëfilltë gjendet në rajonin oriental të kazasë dhe për pasojë në kufi me bllokun që formon elementi shqiptar.

Kazaja Ohrane (Katchanik) numëron 830 shtëpi, nga të cilat 713 shqiptare dhe 77 shqiptaro – serbe.

Kazaja e Lumës numëron gjithsej 2950 shtëpi (përfshirë këtu 150 shtëpitë e qendrës) të gjitha shqiptare.

Prizreni, qytet: 9787 banorë, nga të cilët2035 serbë; 6874 shqiptarë;389 shqiptarë katolikë;489 ciganë.

Kazaja, ndër 12,764 shtëpi, numëron 10898 shqiptare, 370 shtëpi serbe, 1866 shtëpi të fshatrave të përziera, ku shumica e madhe e popullsisë është shqiptare.

Presheva, qytet:: 200 shtëpi shqiptare.

Kaza,5803 shtëpi (përfshirë këtu qendrën), 3837 bullgare (d.m.th.sllave sepse e gjithë popullsia e këtyre shtëpive, duke qenë e nënshtruar ndaj juridiksionit shpirtëror të patriarkut merrej për serbë); 860 shtëpi të përziera;906 shtëpi shqiptare. (Statistikat turke dhe shqiptare, shih f.8 na provojnë se shifrat e mësipërme janë të gabuara)

Gjilan, qytet: 2341 banorë, nga te cilët 887 serbë;1081 shqiptarë;373 ciganë.

Kaza, gjithsej 9058 shtëpi, nga te cilat 6451 shqiptare; 430 te përziera; 2137 serbe;40 cekreze; pra më shumë se tre të katërtat e kazasë janë të formuar nga shqiptarë dhe s’ka asnjë bullgar.

Prishtina, qytet: 12375 banorë, nga të cilët 1776 serbë, 8362 shqiptarë, 1539 ciganë muhamedanë, 383 ciganë të krishterë, 305 çifutë.

Kazaja e Prishtinës numëron 7274 shtëpi, nga të cilat 6022 shtëpi shqiptare;912 shtëpi serbe;340 të përziera.

Mitrovica, qytet: 1100 shtëpi serbe dhe shqiptare (siç); kazaja përmban gjithsej (përfshirë edhe qytetin) 3586 shtëpi, nga të cilat 1334 shtëpi serbe; ajo që mbetet, d.m.th. 2252 shtëpi janë shqiptare ose të përziera.

Vucitrin, qytet: 650 shtëpi, nga të cilat 100 serbe dhe 550 shqiptare.

Kazaja, gjithsej (përfshirë edhe qytetin), 8684 shtëpi, nga të cilat 610 shtëpi serbe; 105 shtëpi të përziera serbo – shqiptare;90 shtëpi cekreze, ajo që mbetet, d.m.th. 7319 shtëpi krejtësisht shqiptare (7869 duke numëruar ato të qytetit, dhe duke mos llogaritur shtëpitë shqiptare të fshatrave të përzierë).

Novi – Bazar, qytet:1749 shtëpi serbe dhe shqiptare(siç).

Kazaja e tërë (përfshirë edhe qytetin) numëron 4566 shtëpi, nga të cilat 1748 serbe, çfarë mbetet është shqiptare ose e përzierë.

Kalkandelën (Tetova), qytet: 3000 shtëpi, nga të cilat 1000 bullgare, 1800 turke, 200 shqiptare.

Kazaja e tërë përmban (përfshirë edhe qytetin e Kalkandelën dhe atë të Gostivarit, si dhe fshatrat të cilët kanë formuar me vonekazane e Gostivarit), 13224 shtëpi, nga të cilat 1833 bullgare;4268 të përziera; 3825 shqiptare;298 pomacs.

Midis 1000 shtëpive të qytetit, 850 njohin juridiksionin fetar te priftit bullgar eksarkut (d.m.th. janë bullgare) dhe 150 shtëpi juridiksionin e patriarkut (për pasojë ato e pretendojnë veten serbë).Gjithashtu nga 90 shtëpi të kazasë 61 i janë nënshtruar juridiksionit fetar të eksarkut; 21 juridiksionit të patriarkatit; dhe 8 i njohin të dyja juridiksionet.

Jo më kot e kemi lënë për në fund kazanë e Kalkandelën, edhe pse në librin bullgar, është trajtuar përpara kazasë së Prizrenit. Shkaku është se qyteti i Kalkadelen dhe gjithë kazaja në përgjithësi duke qenë një nga qendrat më aktive të propagandës nacionaliste shqiptare, ku vullneti për të luftuar kundër tendencave panturiste dhe pansllaviste është manifestuar me kohë, kemi dashur t”ia nënshtrojmë shifrat e dhëna nga qeveria bullgare – sepse tre hartat dhe libri në fjalë janë publikime zyrtare, për pasojë shprehje e aspiratave qeveritare bullgare – një analizë më të hollësishme.

Statistika e kazasë së Kalkandelenit *së bashku me qytetin e vogël të Gostivarit dhe fshatrat që më vonë kanë formuar nënndarjen administrative turke të Gostivarit), ndodhet në faqet 37 deri 42 të pjesës së dytë të tekstit shpjegues të hartave etnografike të vilajeteve të Selanikut, Kosovës dhe Manastirit.

Së pari qyteti i Kalkandelenit vetë numëron, jo 3000, siç thuhet në librin e Sofjes, por 4000 shtëpi, dy të tretat e të cilave janë të banuara nga shqiptarët, mbasi jo vetëm popullsia muhamedane e qytetit është e racës shqiptare, por edhe një pjesë e banorëve ortodoksë, meqenëse ata përdorin në vatrat e tyre vetëm gjuhën shqipe.

Autoritetet bullgare kanë gjykuar si të nevojshme për politikën e tyre të lënë të besohet se kazaja e Kalkandelenit dhe ajo e Gostivarit së bashku do të numëronte vetëm 3825 shtëpi krejtësisht shqiptare, në një total prej 13224 shtëpish., Sipas informacionit tonë personal,vetëm kazaja e Tetovës numëron 52000 shqiptarë 20000 bullgare, 6000 serbë, nga një total  prej 78000 banorësh.

Gjatë zgjedhjeve për Dhomën Turke, shqiptarët kanë pasur gjashtë zgjedhës të kolegjit të dytë, dhe bullgarët dy;Turqit e Rinj i kanë dhënë pa të drejtë – dhe me shumë përpjekje – një zgjedhës tjetër serbëve.

Statistika bullgare numëron 47 fshatra si të banuara krejtësisht prej bullgarëve (ose sllavëve).Në fakt, katër nga këta fshatra, ata të treguar me numrat 9,11,34,43, në tekstin e statistikës, të quajtur Otouchichta, Gloghi, Galati, Jelezno –Retchani,  janë fshatra të përzierë të banuar prej shqiptarëve dhe bullgarëve, gjysmë për gjysmë dhe fshati i pestë (no 36, Novo –Selo, Paptrad) është një fshat krejtësisht shqiptar.

Nga 42 fshatrat që janë krejtësisht bullgare, 14 janë “cifliks” d.m.th. njerëz që s’kanë pronë por që punojnë tokën e shqiptarëve¹).

Në katalogun e 43 fshatrave të quajtura të përziera bullgare, turke, shqiptare,etj. do të përmendnim 9 fshatra (no 54,71,76,77,79,80,83,89,90 të quajtura ndryshe Jadjinzi, Negotine, Dolno Elovtzi, Gorno Elovtzi, Douh, Orkouche, Ghinovitza, Florino dhe Forino) të cilët janë fshatra të pastër shqiptare. Megjithatë, është e vërtetë se pesë fshatrat e parë numërojnë mes popullsisë së tyre të krishterë, por këta janë shqiptarë dhe aspak sllavë.

Veç kësaj, shtatë fshatra²) midis atyre të përzierë, nuk numërojnë as edhe një të dhjetën bullgare, nëntë të dhjetat e tjera janë shqiptarë.- Vetë qyteti i Gostivarit, të cilin libri i Sofjes e bën të figurojë për 750 shtëpi të përziera, përmban në të vërtetë 1000 shtëpi nga të cilat 900 shqiptarë; pjesa tjetër, gati njëqind, është formuar nga shtëpi bullgare, serbe dhe vllahe.

Për më tepër, gjashtë nga këto fshatra, ose më mirë minoriteti sllav që banon këto fshatra të përzierë, janë njerëz pa prona dhe jo me tokë të zënë, fermerë që kultivojnë tokën e shqiptarëve.

Në të kundërt, autorët e katalogut janë gabuar duke bërë listën e 65 fshatrave shqiptare, ku ata kanë bërë të figurojnë dy fshatra që përmbajnë një minoritet të vogël sllav: këta janë fshatrat e Tchelopekut (no 29) dhe Gorno sedlartzi (no 35):kjo është një pjesë e vogël aktive në llogarinë e tyre.

1)Do t’i kthehemi më poshtë përsëri kësaj çështjeje e cila ka vlerën e saj dhe një rëndësi shumë te madhe në qoftë se studiohet seriozisht.

2)Të treguara me numrat 48,

49,52,65,67,69,74:Tearizi,Djebtchict,

Dobrochte, Goirani, Gradetz, Dolno

Paltichinta, Debrichte.

 

Shihet pra që pavarësisht nga gjithë gabimet – të vullnetshme ose jo – që përmban statistika e institutit  hartografik të Sofjes, shumica në veri –lindje të Shqipërisë është larg përkatësisë ndaj elementit sllav.

Por, nuk na duhet të luftojmë vetëm kundër pretendimeve serbe. Paralelisht me serbët - edhe pse duket sikur kanë një drejtim të kundërt – ka bullgarë që, edhe ata kanë ngritur pretendime dhe kanë shpifur për të ndërtuar atë që ata quajnë Bullgari e madhe, një lloj perandorie që shtrihet pothuajse në të gjithë gadishullin Ballkanik, të famshmen e tyre tselocoupna Blgariya. Është një ëndërr e frymëzuar nga më të mëdhenjtë e tyre, rusët, që prej dyzet vitesh, të cilës traktati i Shën Stefanit  ka mjaftuar për ta paraqitur disi si të vërtete:pikërisht ky projekt i famshëm moskovit për të dëshiruar krijimin e një pararoje në Ballkan ushtron akoma një efekt joshës tek politikanët bullgarë, njerëz pa dyshim shumë të respektuar dhe me një patriotizëm të lavdërueshëm, por oreksi i të cilëve nuk njeh kufi.

Ata që janë marrë me çështjen maqedonase e dinë shumë mirë që tendencat e dy qeverive, bullgare dhe serbe, ndeshen për terrenin perëndimor dhe veriperëndimor të asaj që quhet Maqedoni, d.m.th. krahinat lindore dhe veri –lindore të Shqipërisë. Uskub, Tetova, Dibra, Manastiri janë kërkuar gjithashtu si nga Beogradi ashtu edhe nga Sofja. Prej këtej një lufte e tërë e ashpër midis dy grupeve sllave dhe një  literature shumë interesante mbi etnografinë e këtyre vendeve.

Por ajo që është e rëndësishme për shqiptarët nuk është të dihet nëse është elementi bullgar apo serb ai që ka prioritet; sllav për sllav, natyra e saktë e gjakut që rrjedh në venat e tyre nuk na intereson shumë dhe nuk duam aspak të përzihemi në zënkat e tyre pothuajse të brendshme. Ajo që na intereson në fakt është të dimë nëse vërtet këto vende janë sllave apo shqiptare, nëse janë këta të fundit ose serbo bullgarët ata që kanë të drejtë mbi këto krahina.

Për momentin, vazhdojmë të konsultojmë hartat etnografike të institutit hartografik të Sofjes.

Për kazanë e Ohrit, në një total prej 8893 shtëpish, ka 4609 shtëpi bullgare, ajo që mbetet shqiptare, vllahe dhe të përziera. Ja ndarja e këtyre shtëpive:

Qyteti i Ohrit nga 2610 shtëpi numëron 1600 bullgare, 900 shqiptare, 110 shtëpi vllahe. – Në fshatrat: 3009 shtëpi bullgare, 991 shqiptare, 125 shtëpi vllahe, 2158 të përziera.

Këto janë shifrat e dhëna nga statistika e Sofjes, statistikë që duhet të drejtojë të gjitha reagimet politike bullgare, të ndihmuara nga kleri exarchiste dhe sidomos nga bandat terroriste.

Këto shifra, megjithatë, nuk janë të paprekura nga kritika dhe na duken me gabime;një doze ekzagjerimi ka hyrë në to (e vullnetshme? E pavullnetshme?)

Në fillim qyteti numëron 3700 shtëpi (dhe jo 2610);nga këto 3700 shtëpi, 2100 janë shqiptare myslimane;150 shqiptare të krishtera ortodokse; 900 bullgare;300 vllahe,210 serbe dhe 39 greke (ndoshta vllahe, bullgare ose shqiptare te greqizuara).

E gjithë kazaja numëron 38000 banorë shqiptarë, dhe 36500 jo - shqiptarë;këto shifra janë ato të autoriteteve turke të dhëna gjatë ditëve të fundit të pushtimit otoman; midis këtyre jo – shqiptarëve ka bullgarë, serbë, vllahë,por gjithashtu shqiptarë ortodoksë – të krishterë që njohin exarchat dhe që turqit e zotë ngulnin këmbë t’i shihnin si bullgarë dhe t’i regjistronin si të tillë në regjistra.

Statistika e Institutit hartografik të Sofjes jep 73 fshatra bullgare, me 3009 shtëpi.

Duke shqyrtuar pak më me kujdes këto të dhëna, ndjehemi të detyruar të bëjmë korrigjimet e mëposhtme:

Dy nga këto fshatra janë krejtësisht shqiptare, Trapezitza (no45) dhe Brejani (no 69), të banuara nga shqiptarë të krishterë – ortodoksë; trembëdhjetë të tjerët (Trebenichta, Livada, Tach – Marounichta, Globotchitza, lokvo, konsko, Elchani, Loubanichta, Vranichta, Vechtani, Godivle, Varbeni, Tourie) janë fshatra të përzierë me një popullsi me më shumë shqiptarë sesa sllavë;feja e banorëve shqiptarë të këtyre fshatrave të përzierë është ortodokse, përveç asaj të banorëve të Trebenichtas të cilët janë myslimanë.

Nga 73 fshatrat bullgare të sipërpërmendur, 44 janë tchifliks, d.m.th. që e gjithë toka ose të paktën pjesa më e madhe i takon pronarëve shqiptarë.

Statistika na kishte dhënë 12 fshatra të përzierë, me 2158 shtëpi. Në numrin e sipërpërmendur të fshatrave të përzierë,do duhej të hiqnim pesë, Podgotzi, Labounichta, Radojda, Lin dhe Daboviani, të cilët janë fshatra krejtësisht shqiptare; të gjithë të tjerët kanë një shumicë shqiptare.

Qyteti i Strugës mbi liqen, në vendin ku ujërat e mrekullueshme të liqenit të Ohrit derdhen në Drin, ka një popullsi të përzierë, dy të tretat e së cilës janë shqiptare.

Për sa i takon 14 fshatrave të njohur si shqiptare nga harta dhe statistika e Sofjes, me një total prej 991 shtëpish, ata numërojnë në të vërtetë, sipas informacioneve tona personale të mbledhura në vend dhe të dhëna me shumë saktësi, këta 14 fshatra numërojnë, themi ne, jo 991 shtëpi por 2400 të tilla.

Pas këtyre korrigjimeve, për kazanë e Ohrit, përfshirë këtu edhe qytetin, përftojmë një total prej 5336 shtëpish shqiptare;4347 shtëpi sllave,d.m.th. serbe ose bullgare dhe vllahe; 1549 shtëpi te përziera me një shumicë të madhe shqiptare;dhe 125 shtëpi vllahe të vendosura në dy fshatra krejtësisht vllahe.

Jemi larg pra, shumë larg nga shumica bullgare (mbasi statistikat e Sofjes nuk pranojnë sllavë të tjerë), dhe minoriteti shqiptar; na duhet tani të ndryshojmë termat dhe të arrijmë në një rezultat diametralisht të kundërt.

Për sa i takon tokës, ajo i takon pothuajse totalisht (nëntë të dhjetat) pronarëve shqiptarë; bullgarët kanë vetëm një të dhjetën e tokës së punueshme.

Larg nesh ideja e të qenit partizanët e sistemit feudal; vetë shqiptarët duan ndarjen e tokës, shitjen e saj fshatarëve; por derisa kjo dëshirë unanime të mund te realizohet, jemi të detyruar të mos harrojmë një të drejtë. Është në fakt një e drejtë që njihet nga ligjet e Anglisë, Rusisë, Rumanisë, Austro – Hungarisë dhe Greqisë.

Duke qenë se toka, shtëpitë, prona e paluajtshme dhe pasuria janë të   shqiptarëve, dhe këta në shumicë numerike, na duket pak si shumë e guximshme që të pretendosh që kazaja e Ohrit është bullgare.- Ne na duket, përkundrazi, se çdo gjë që ajo ka është shumë shqiptare.

Ajo që do të habisë sidomos lexuesit tanë, është se ne quajmë shqiptarë, të krishterë ortodoksë. Diderot pyet veten nëse mund të jetë persian. Lexuesit tanë ndoshta do të bëjnë të njëjtën gjë duke pyetur veten nëse mund të jesh i krishterë dhe shqiptar. Emri i fundit, në fakt,shqiptar ose arnaut, nuk është sinonim i njeriut me çallmë, njeriut gjysmë të egër, që mban në dorë një jatagan në formë të një hëne të ngrënë, gati për të prerë kokat e krishterëve të pafajshëm? Të tillë janë të paktën portretet e vijëzuara nga sllavofilët apo fil helenët të mbushur me një ndjesi përdëllenjëse dhe një imagjinatë të dobët.

Megjithatë në kazanë që po flasim në jemi të detyruar të vëmë në dukje praninë e shqiptarëve të krishterë ortodokse të cilët konsiderohen pa të drejtë si sllavë, për arsyen e thjeshtë se frekuentojnë kishën bullgare, meqë s’kanë kishë shqiptare; e njëjta gjë është me ortodoksët që janë pak më në jug dhe që grekët i quajnë gjithnjë grekë në statistikat e tyre; por ata (d.m.th. grekët) janë ngandonjëherë të drejtë dhe i quajnë këta shqiptarë ortodoksë me epitetin alvanophonoi (që do të thotë grekë që flasin shqip), ndërsa statistikabërësit e Sofjes nuk kanë menduar as në nevojën e një shprehjeje të tillë, duke i quajtur shqiptarët ortodoksë bullgarë!

Midis këtyre të ashtuquajturve bullgarë, njohim disa që do të ndjeheshin të fyer, nëse do t’iu vihej ky emër; ata janë tmerri i bullgarëve, ndoshta me te urryer nga ata se shqiptarët myslimanë, arnautë. Por ata menaxhohen shumë mirë midis tyre, ne duam të dëgjojmë marrëdhëniet midis shqiptarëve të krishterë ortodoksë dhe myslimanë; ata merren vesh mes tyre, respektohen, sepse ata e ndjejnë se kanë dalë nga e njëjta shtresë, flasin të njëjtën gjuhë, kanë të njëjtat zakone, të njëjtat kujtime të një të shkuare të largët, të njëjtat aspirata dhe të njëjtat ide.

Ekzistenca e këtyre shqiptarëve ortodoksë të shpërndarë midis bashkëpatriotëve të tyre myslimanë dhe pranë elementëve të huaj (bullgarë ose serbë) duket se është injoruar nga të gjithë ata që janë përpjekur të shkruajnë për gjërat e Maqedonisë. Megjithatë është një rast shumë i natyrshëm, përderisa shqiptarë ortodoksë ka në Elbasan, Durrës, Berat dhe në të gjithë Shqipërinë e jugut, deri në Janinë dhe Prevezë. Autorët e huaj konsiderojnë shqiptarë vetëm katolikët, dhe çdokush që është ortodoks   iu duket sllav (ose grek). Por ne që po bëjmë këtë shkrim,i kemi gjetur gjithandej, në Voutchitrin (ku të gjithë ata që merren për serbë janë shqiptarë ortodoksë)dhe në Ipek. Ne i dallojmë ata fare lehtë nga sllavët ortodoksë (bullgarë ose serbë), nga veçantia që kanë në përdorimin e të folurës shqipe në shtëpitë e tyre, me gratë dhe fëmijët e tyre, gjë që s’do ta bënte kurrë një sllav i ardhur nga brigjet e Danubit.

Kemi hapur një parantezë, disi shumë të gjatë, dhe t’i kthehemi statistikave:

Kaza Kirtchevo: Në një total prej 5881 shtëpish, 2795 shtëpi bullgare;859 shtëpi shqiptare; 1263 shtëpi  pomake (pomaques); 784 shtëpi të përziera.

Në të vërtetë, kazaja e Kirchevos numëron 38000 frymë nga të cilët 19000 shqiptarë, 10000 bullgarë dhe 9000 serbë. Bullgarët janë larg të qenit në shumicë këtu.

U ndalëm pak më shumë në kazanë e Kertchovos sepse është një nga krahinat që kanë vuajtur më shumë nga intrigat sllave, si serbë ashtu edhe bullgarë, pas luftës turko – ballkanike. Statistika jonë , d.m.th. ajo e Institutit hartografik  të Sofjes, ka shumë gabime në katalogun e fshatrave. Për shembull, midis fshatrave të treguar si të banuar vetëm  me bullgarë, ka pesë që janë të përzierë, d.m.th. banorët e të cilëve janë bullgarë dhe shqiptarë: Lazarovtzi (no1), Retchani – Zayats (no 5), Popaljani (no 23), Brod (no 48), Topolnitza (no 57). Midis pesëmbëdhjetë fshatrave të përcaktuar si të përzierë, ka tre që janë të banuar vetëm nga shqiptarë: Krouchitsa (no 87), Archangel (no 90), dhe Kolari (no 96). – Një i pestë, Touhin, nga 150 shtëpi (dhe jo 120), ka vetëm 15 shtëpi serbe; dhe një i gjashtë, Novoselo, nga 65 shtëpi, numëron 50 shqiptarë dhe 15 serbë – bullgarë. – Nga tetë fshatra që autorët e hartës etnografike duan të quajnë  pomakë (bullgarë muhamedanë), të paktën gjashtë, d.m.th. Sarbitza, Batchista, Stregomichta e sipërme, Stregomichta e poshtme, Tvarivtzi, Mahmoudovtzi, janë fshatra të banuar nga vetëm nga shqiptarë dhe jo nga pomakë.- Nga 81 fshatra të quajtur bullgare në statistikën e Sofjes, të paktën shtatë janë çifliks. d.m.th. prona që iu takojnë në pjesën më të madhe shqiptarëve.

Toka e kazasë së Kirtchevos i takon në pjesën më të madhe shqiptarëve (më shumë se 70%).

Statistika na ka dhënë 2795 shtëpi bullgare; nuk duam t’i diskutojmë, por duhet të zbresim nja gjashtëdhjetë, që kemi dalluar si shqiptarë, në pesë fshatrat që kemi përmendur më lart.

Përkundrejt  2735 shtëpive, shtuar me nja pesëdhjetë shtëpi serbe dhe bullgare të fshatrave të përzierë, kemi një total prej 2390 shtëpish krejtësisht shqiptare; në fshatrat gjejmë gjithashtu nja njëqind shtëpi pomake.

Banorët e qytetit të Kirtchevos, të marra si pomake nga harta e përmendur, janë në të vërtetë shqiptar, nëse merret mundimi të shihen zakonet e tyre, mënyra e jetesës, kostumi i tyre, fizionomia dhe konfiguracioni i kafkave të tyre; vetë ata nuk bëjnë asnjë dallim midis tyre dhe shqiptarëve (shih më poshtë arsyet që na bëjnë të besojmë që këta gjysmë të turqizuar në pamje nuk janë veçse shqiptarë në realitet).

 

*

 

Një vepër bullgare dhe që citohet shumë shpesh, është ajo e Vasil Kentchoff¹); autori  kujdeset të na thotë në faqen e parë të parathënies që ai është nxituar të shtypë librin e tij  ndërsa ka parë që një vepër e mirë mungonte për Maqedoninë. Ne riprodhojmë në fund të këtij vëllimi hartën etnografike të bërë nga Kentchoff, por të dhënat e tij statistikore na duken të jenë pak ose aspak të sakta;ne po i riprodhojmë ato megjithatë për kuriozitet dhe me qëllim që të vëmë në dukje kontradiktat që mbizotërojnë midis vetë bullgarëve, midis Kentchoff dhe autorëve të hartave etnografike të Institutit hartografik të Sofjes, për shembull.

Për të gjithë kazanë e Uskubit, Kentchoff jep 34862 bullgarë, 17024 turq dhe vetëm 9032 shqiptarë myslimanë (plus 150 shqiptarë të krishterë).

 

Ja shifrat që ai jep për kazatë e tjera:

 

 

Shih faqe 15 ²)³)))6)))9)

Një autor tjetër bullgar, Jordan Ivanoff, jep gjithashtu shifra shumë interesante mbi krahinat e kërkuara si “shumë bullgare” dhe që duhet të bëjnë pjesë në të famshmen “tselocoupna Blgariya”.Sipas këtij profesori kazaja e Tetovës, me një popullsi totale prej 63980 banorësh, numëronte vetëm 22660 sllavë (d.m.th. bullgarë dhe serbë) – Gostivari, nga një total prej 33870 banorësh, numëron 10300 sllavë. – Dibra, nga 60480 nuk ka veçse 21550 të tillë. – Vetë kazaja e Manastirit, nga 125230 banorë, nuk ka më shumë se 70550 sllavë.

 

***

 

Autorët sllavë i referohen një marifeti shumë të njohur nga ata që kanë studiuar mekanizmat e propagandës nacionaliste në Ballkan dhe të përdorur sidomos me të njëjtën kërshëri nga grekët,

 1)Makedoniya, etnografiya i

statistica (në bullgarisht), Sofie 1900,

i shoqëruar nga 12 harta.

2) Më shumë se 14370 turq, 22295

vllahë.

3) Më shumë se 8150 turq.

4) Më shumë se 11410 turq.

5)Më shumë se 6000 turq;1960

vllahë. 

6) Më shumë se 10092 bullgarë

myslimanë; 3380 turq.

7) Më shumë se 6565 bullgarë

myslimanë.

8) Më shumë se 4340 bullgarë

myslimanë; 3925 turq; 9590 grekë;

4280 vllahë.

9)Shih veprën e tij “Blgarite

v’Makedoniya” (në bullgarisht), Sofie,

1915, f.

CII,CIII, CIV.

 

për të bërë që të konsiderohen turq shqiptarët myslimanë dhe në këtë mënyrë të ulnin numrin e tyre. Edhe pse në kryeqendrat e mëdha si Prishtina, Uskubi, Manastiri, shqiptarët  dëgjojnë gjithashtu turqishten – si dhe vetë bullgarët – nuk ka asnjë dyshim mbi kombësinë e tyre të vërtetë që është shqiptare. Edhe Jordan Ivanoff është dakord me këtë dhe thotë se popullsia myslimane e Bitolias (Manastirit), Ohrit, Strugës, Uskubit, etj. është kryesisht e përbërë nga shqiptarë¹).

Autori i cituar tashmë dhe te cilit do t’i referohemi shpesh, Vasil Kentschoff, pasi ka thënë që qyteti i Uskubit, nga 32000 banorë,numëron 15000 turq. 13000 bullgarë, 1970 ciganë, 800 çifutë, 450 vllahë, 300 serbë, 150 grekë, 150 shqiptarë katolikë bën kujdes të shtojë se një e treta e popullsisë muhamedane të qytetit është me origjinë shqiptare²).

Megjithatë, ata që kane vizituar këto krahina dhe që kanë marrë mundimin të shohin përreth tyre do të kuptojnë pa vështirësi se tërësia e banorëve të quajtur turq të qyteteve të Manastirit, Uskubit, Ohrit, Gostivarit, Kertchovos, Prishtinës, Prizrenit, është vetëm shqiptarë nga origjina, nga zakonet, mënyra e jetesës dhe e të ndjerit. Sllavët vetëm kopjojnë mënyrat e veprimit të grekëve kur përpiqen të quajnë turq shqiptarët, duke dashur kështu të bëjnë të besojnë që ata janë të huaj, të ardhur nga Azia ku duhet të kthehen tek qeveria otomane. Një njohës i thellë i problemeve të Ballkanit ka thënë:” Është thënë, dhe është pak e ekzagjeruar, se turqishtja është vendosur në Evropë; por shqipja është autoktone³( aty.”

Ka gjithashtu disa autorë sllavë (kryesisht serbë) që janë kënaqur duke bërë njëfarë galimatias dhe kanë pretenduar të bëjnë dallimin midis shqiptarëve dhe arnautëve (e shkruar përgjithësisht arnaut). Sipas tyre fjala shqiptar nënkupton një shqiptar katolik dhe arnaut një shqiptar mysliman, ose më mirë një shqiptar turk, siç thonë ata). Fjala arnaut nuk është veçse forma turke e fjalës shqiptar, të prejardhura të dyja nga greqishtja arvanit, që në vetvete është fjala Arban (dhe Arbër), emër me të cilin shqiptarët quajnë vetveten se bashku me emrin “Shkipëtar”.

Por autoret serbë shkojnë akoma më larg, Arnauti nuk është vetëm një shqiptar që i bindet ligjit të Muhametit, që e ka krahun të lehtë dhe që tund gjithnjë një jatagan, ai është veç kësaj një sllav, një serb i myslimanizuar dhe i shqiptarizuar:njëlloj si një substancë e gjallë që ka kaluar në dy reaksione kimike dhe pas këtyre ka dalë- në vend të një sllavi të butë dhe human – një mostër me gjak të ndryshuar. Kur i dëgjon, të gjithë shqiptarët e Kosovës, të gjithë arnautët e Ipekut, Gjakovës, Prishtinës, Uskubit, Kalkandelenit, Dibrës, Manastirit duken si sllavë, ose më mirë serbë të myslimanizuar në fillim dhe të shqiptarizuar më pas.I famshmi Spiridon Gopelvici është krijuesi i kësaj teorie, shumë e çmuar në botën sllave).

S’mund të dyshohet aspak që ka dhe sllave që kanë përqafuar islamizmin. Pomakët në Bullgari, boshnjakët myslimanë në Bosnjë e provojnë këtë. Ka nga këta sllavë renegatë (ose të konvertuar) deri në sanxhakun e Novi Bazarit;por ata janë gjithnjë sllavë,

1) JORDAN IVANOFF, vep.cit., f.LXIII

2)Shih Grad Skopie (qyteti i Uskub-it

në bullgarisht), nga VASIL

KENTSCHOFF, Sofie 1898, faqe

21,22.

Profesori ËEIGAND, duke folur për

Ohrin (Die Aromunen, Leipzig, 1895,

f.43) thotë se muhamedanët e qytetit janë shqiptarë dhe se ka vetëm një

numër të vogël turqish mes tyre. (tekstualisht:: Die hiesige

muhammedaner sind meist Albanesen; es giebt nur ëenige Turken

darunter).

3)RENE PINON. Europa dhe Rinia Turke, Paris, 1913, f. 334.

4) Disa autorë e quajnë beg (bey – zotëri) sinonim të shqiptarit mysliman!

5)Në Bullgari bëhet gjithashtu dallim midis Arnautit dhe Arbanasit (formë bullgare e Shqiptar): i pari tregon një shqiptar të klasës së ulët dhe i dyti dikë më mirë; është pak a shumë e njëjta gjë si juif dhe israelitë tek francezët.

serbë që kane ruajtur doket e zakonet, gjuhën, mbajtjen. Përgjithësisht i quajnë boshnjakë dhe jo serbë myslimanë dhe po kështu e quajnë dhe veten. Feja mund t’i shtohet një kombësie pa ia ndryshuar karakterin etnik:grekët e konvertuar (ose renegatë) të Kretës japin akoma një provë për këtë, pa iu dashur të bëhen  për këtë turq.

Duke pranuar që shqiptarët (ose arnautet siç pëlqen t’i quajnë ata Gopcevici dhe bashkatdhetari i tij dijetari Cvijici) e Kosovës kanë qenë serbë të konvertuar nga islamizmi, si të shpjegosh fizionominë e tyre shqiptare aktuale, gjuhën e tyre, zakonet e tyre shqiptare? Shumë shumë ata mund të bëheshin “turq” duke adoptuar, së bashku me fenë e pushtuesit, gjuhën e tij dhe zakonet;ose të mbeteshin gjithnjë sllavë,duke ndjekur ligjin e Kuranit, sipas shembullit të atyre të Bosnjes dhe të sanxhakut të Novi – Bazarit .Pse pra në Ipek flitet shqip dhe ndihesh shqiptar, ndërkohë që disa kilometra më në veri, në Berana, flitet sllavisht dhe quhesh vetëm boshnjak? Përse në Mitrovice flitet shqip dhe ndihesh shqiptar,

 

 

Mitrovice 1920-1930

 

kur disa orë më në veri, në Novi – Bazar flitet vetëm sllavisht dhe ndihesh vetëm boshnjak?

Për arsyen e thjeshtë që ata të Kosovës, Mitrovicës, Ipekut, si dhe ata të Uskubit janë shqiptarë, dhe ata të Novi – Bazarit janë sllavë.

Nuk mund të flitet për forcën asimiluese dhe thithëse të shqiptarëve, forcë që mund t’i bënte këta sllav shqiptarë, mbasi, sipas dijetarëve serbë, Kosova do të kishte formuar në atë kohë, d.m.th. përpara fitores otomane, një bllok kompakt serbësh; si mund të pranosh influencën asimiluese dhe thithëse të minoritetit shqiptar që nuk ka as për vete avantazhin e të qenit fitues?

Influenca e turqishtes, në të kundërt, është ushtruar në mënyrë shumë të ndjeshme në racat e nënshtruara. Kështu bullgarë të Kotchanës dhe të Karatovës kanë marrë gjuhën e pushtuesit së bashku me fenë e tij. Në Bullgari, veç pomakëve - që janë bullgarë renegatë   që flasin gjithnjë bullgarisht – ka turq që janë me origjinë bullgare, krejtësisht të turqizuar tashmë.

Ky efekt është ushtruar gjithnjë mbi shqiptarët: Në qytetet e mëdha të lindjes dhe të veri lindjes së Shqipërisë – Prishtinë, Uskub, Tetovë, Ohër, Manastir – turqit kanë bërë një përpjekje të madhe në fillim të pushtimit të tyre për të ndryshuar fizionominë etnike të vendit dhe t’i impononte gjuhën e tij; atje ata kanë çuar një të katërtën e trupave të tyre, në këto qytete ata janë përpjekur të krijojnë organizatat e tyre administrative dhe ushtarake. Rezultatet e këtyre përpjekjeve nuk vonuan të ndjehen gjatë pesë shekuj pushtimi: një pjesë e mirë e shqiptarëve të këtyre lokaliteteve filluan të përdorin gjuhën turke duke mos hequr dorë nga gjuha e tyre amtare. Kjo është arsyeja që janë konsideruar nga udhëtarë sipërfaqësorë dhe keqdashës, si turq banorët e këtyre qyteteve. Por pak më shumë kujdes dhe ndërgjegje do të bënte shumë shpejt të zbulohej karakteri i vërtetë etnik. Këta gjysmë të turqizuar quheshin vetë në fillim shqiptarë dhe turqit quanin ata me origjinë nga Uskubi, Manastiri ose Prishtina arnautë. Ky gjysmë turqizmi është veçse në dukje dhe sipërfaqësore; në thelb, jo vetëm këta “turq” ruajnë zakonet dhe doket e tyre shqiptare të paprekura, por edhe ndërgjegjen e tyre kombëtare. Ka një dallim shumë të madh, një hendek të thellë midis këtyre gjysmë të turqizuarve në dukje dhe turqve të vërtetë të cilët jetojnë disa hapa larg tyre¹).

1)JOS.MULLER ne “Albanien. Rumelien und die Ostrumelien” e tij, Pragë, 1844, f.83, jep këto shifra për qytetin e Manastirit:

2400 osmanlinj;5800 sllavë myslimanë; 8000 shqiptarë; 9000 sllavë të krishterë; 3500 grekë; 1400 çifutë; 700 vllahë; 1200 shqiptarë katolikë; 2000 ciganë. (Statistika e 1838)

Vepra anonime “Der Aufstand der Griechen in Epirus, Pesth,  Vjenë dhe Leipzig, 1854, f. 22, e vë Manastirin midis qyteteve shqiptare me të njëjtin status si të gjitha qytetet që shtrihen deri në gjirin e Artës.

 

Dihet që fare pranë Manastirit, ka dy fshatra të mëdhenj – Mesdjidli dhe Kenali – popullsia e të cilëve është turke, turq autentikë të ardhur dhe të vendosur aty gjatë pushtimit: ata quajnë veten turq – osmanllinj dhe vendasit i quajnë “Konialis” ose “Koniaris”, d.m.th. me origjinë nga Konia, nga pjesa e poshtme e Azisë së Vogël; më në jug gjendet një grup kompakt Koniaris në kazanë e Kaialarit; më në veri, pranë Dibrës, ka një ishull të vogël të mbyllur në një krahinë krejtësisht shqiptare, janë fshatrat e Kodjadjikut, turq autentikë. Një shikim i sipërfaqshëm dhe i pavëmendshëm mjafton për të dalluar pa vështirësi këta turq të vërtetë nga popullsia vendase; e pamundur t’i ngatërrosh ata si në doket e zakonet, ashtu edhe mënyrën e të folurit turqisht; ndërsa te parët flasin një turqishte të vërtetë, të dytët, meqenëse janë të detyruar nga nevojat e jetës, flasin keq një lloj turqishte që mund të quhet një turqishte “negri” dhe ku thelbi shqiptar bie në sy, aq shumë zhargoni turk i ka huazuar format, ndërtimet e frazave, shprehjet, madje edhe fonetikën.

Jo më kot autorët sllavë kanë injoruar këto veçanti. Ata nuk shohin veçse turq që duhet të kthehen në Azi, ose sllavët e myslimanizuar dhe të shqiptarizuar që duhet të kthehen në vatrën e madhe sllave!

Por një fakt edhe më domethënës dhe që është në favor të pretendimeve të dijetarëve serbë, ai që shqiptarët e Kosovës i përkasin fiseve (fiss). Dihet se me këtë emër quhen klanet e Shqipërisë së Sipërme dhe dihet gjithashtu se ka fise vetëm tek shqiptarët dhe aspak tek serbët. Veç kësaj të ashtuquajturit serbë të myslimanizuar dhe të shqiptarizuar të Kosovës, ata të Ipekut si dhe të Mitrovicës ose të Gjilanit, i përkasin fiseve: Krasniqi, Shala, Klementi, Fandi... Dhe këta shqiptarë ndjehen dhe janë ndjerë të gjithë gjithmonë solidarë, nga Vrania deri në Shkodër, mes myslimanëve po ashtu edhe mes myslimanëve dhe të krishterëve, pa dallim feje. Në të kundërt, asnjëherë banorët e Novi – Bazarit ose të Kotchanas nuk janë ndjerë solidarë me ata te Lumës dhe Gjakovës.

Duke folur për fiset, nuk mund të rri pa përmendur që është mjeti më i saktë për të dalluar një sllav nga një shqiptar, sidomos në pjesët veriore të Shqipërisë; është një tregues i pagabueshëm, një kriter shumë i sigurt. Por për krahinat e lindjes dhe verilindjes, ky mjet nuk na ndihmon, meqenëse fiset nuk ekzistojnë në të gjithë Shqipërinë. Ata janë më mirë të përkufizuara në veri – perëndim të Shqipërisë, afër Shkodrës.

Ka një fis, Koutchi, anëtarët e të cilit flasin sllavisht sot dhe ata i konsiderojnë përgjithësisht si malazezë, territori i tyre është i përfshirë në kufijtë e asaj që formon mbretërinë e Malit të Zi. Megjithatë tradita është akoma e gjallë tek 700 shtëpitë e fisit Koutchi që kanë folur shqip në shtatë breza. Fisniku i Cattaros, mariano Bolizza, në relacionin e tij datuar më 25 maj 1614, i quan më shumë se një herë Koutchi (Cuzzi ne shkrimin e tij) shqiptarë, gjë që tregon edhe njëherë vërtetësinë e traditës dhe origjinës shqiptare të të gjithë pjesëtarëve të këtij fisi¹).

Ne jemi këtu në prani të një procesi shumë të ndryshëm nga ai që pretendojnë dijetarët serbë, dhe diametralisht i kundërt me të; nuk bëhet fjalë më për sllavë, serbë “të myslimanizuar dhe shqiptarizuar”, por shqiptarë të sllavizuar nën ndikimin shekullor të një dyndjeje malazeze si dhe nga efekti i ngadalshëm i administratës së përbashkët²).

 1)Relacioni i Mariano Bolizza është botuar midis të tjerash në librin e Lenormart-it :Turq dhe malazezë, Paris 1866, Didier.

2)Studiuesi, por me një papajtueshmëri aq shoviniste, vetë Cvijici pranon që Koutchi është një fis shqiptar:

Es befindet sich sogar innerhalb der Grenzen des heutigen Montenegro der stamm Kuci, der jetz serbisch ist, hochstëahrscheinlich aber zu einem bedeutenden Teile aus Albaniern hervorgegangen ist, und daher auf meiner Karte als serbisierter Albanier stamm bezeichnet ëurde.”

 

Ky ndikim është ndjerë gjithashtu edhe jashtë veriut të Shkodrës: Echo e Bullgarise, e Sofies, në një studim që ia kushtonte Dibrës, në një nga numrat e parë të saj të vitit të parë të botimit (1913) pohonte se “nën ndikimin e propagandës aktive të bullgarëve, jo vetëm sllavët e Dibrës, por edhe shqiptarët e krishterë kanë filluar të quhen bullgarë”.Autori bullgar Jordan Ivanoff thotë që “në Gostivar popullsia shqiptare e krishterë është bullgarizuar, pra minoritetit bullgar¹).”

Do të riprodhojmë më poshtë, faqe 32, pasazhin e Echo të Bullgarisë.

Është një pohim që duhet vënë në dukje dhe duhet mbajtur mend sepse aty mund të gjendet çelësi i shumë enigmave.

Nën këtë ndikim, të krishterët e Tetovës dhe Ipekut janë konsideruar shpesh si sllavë. Me ndikim nënkuptojmë këtu edhe atë të Kishës, klerit dhe shkollave. Statistikat serbe dhe bullgare – e përsërisim – flasin vetëm për shqiptarët që ushtrojnë fenë myslimane ose katolike; pjesa tjetër, d.m.th. ortodoksët janë konsideruar si serbë ose bullgarë²).Kështu popullsia ortodokse e  qytetit Ipek që flet në vatrat e saj shqip (rreth pesëdhjetë shtëpi) ngatërrohet me ortodoksit sllavë që flasin serbisht në shtëpitë e tyre (gati 250 shtëpi).Po kështu në statistikën zyrtare të Institutit hartografik të Sofies, katër fshatra të kazasë së Kalkandelenit, popullsia ortodokse e të cilave flet shqip, janë numëruar si fshatra të përzierë: këta janë Jadjintzi, Elovzi i sipërm, Elovzi i poshtëm, Douh.

Nuk po përmendim këtu 25 fshatrat e Rekës, në Dibër, ku popullsia, edhe pse ortodokse, flet vetëm shqip dhe konsiderohet vetëm si e tillë³).

Një nga argumentet e konsideruar si më me peshë nga bullgarët në pretendimet e tyre, është sfera e influencës së kishës bullgare,themeluar në Konstatinopol nën patronazhin e Rusisë së shenjtë, më 1870; bullgarët duket se duan të besojnë se kudo ku shtrihet juridiksioni i exarchat, ky vend është bullgar dhe duhet të bëhet i tillë. Kjo na kujton pretendimet e grekëve që bëjnë të njëjtën gjë me juridiksionin e patriarkut oecumenique). Ky është një fakt aspak i rëndësishëm, meqë sfera e një juridiksioni është në të shumtën e rasteve e rastësishme dhe meqë shqiptarët nuk kanë mundur kurrë të kenë një kishë autoqefale, dhe janë ndeshur me këmbënguljen energjike të autoriteteve otomane.

Veç kësaj,që Kisha nuk mund të konsiderohet si një kriter i pagabueshëm për përcaktimin e kombësisë, e pranojnë vetë sllavët

 

Petermanns  Mitteilungen, 1913, vell. 59; Cvijici: Die etnographische abgrenzung der Volker auf der Balkan – halbnisel; f. 117, kollona 1.

Shih gjithashtu me poshtë (f..34) pasazhin që kemi marrë nga vepra “Der Neue eroffneten Ottomemichen Pforten”.

1)Blgarite v Makedoniya, nga JORDAN IVANOFF (në bullgarisht), Sofie, 1915, f. LXIII.

2)Shih më tej një citim që kemi marrë nga G.-L.JARAY, f. 40.

3)Po riprodhojmë këtu si dokument një nga telegramet e shumta që janë bërë nga shqiptarët e këtyre krahinave gjatë luftës ballkanike:Shkëlqesisë së Tij Sër Edëard Gray, sekretar shteti, president i Konferencës së ambasadorëve të Fuqive të Mëdha, Londër. Ne, të nënshkruarit, shqiptarë me origjinë nga Dibra, që banojmë në Rumani, të deleguar nga bashkëkombasit tanë në asamblenë e datës së sotme 12 janar (1912) protestojmë energjikisht kundër presionit të ushtruar mbi bashkëkombasit tanë, të cilët ju shprehën juve telegrafisht se janë të kënaqur nga administrata serbe, duke refuzuar të bëjnë pjesë në Shtetin shqiptar. Njohja e gjuhës serbe në lokalitetet e përmendura, të njohura universalisht si shqiptare, nuk provon aspak origjinën serbe,meqë kjo gjuhë është mësuar nga punëtorët shqiptarë që shkuan në Serbi për të ushtruar zanatet e tyre. Hedhim poshtë si të padenja veprimet serbe dhe deklarojmë kundërshtim të prerë ndaj çdo dominimi të huaj.(Firmosur) Neofit Simeon, Manoli Georges, Manoli Boshko, Nicephore Panteli, Ilia Rafael, Gregoire Petre, Vasil Constantin, Hamdi Bej Dibra, Feizi Ali, Ismail Fetah.

4)Shih LUMO SKENDO, Popullsia e Epirit, Sofie, 1915, f. 8 e në vazhdim.

 

Në shënimin që shoqëron hartat etnografike të vilajeteve të Selanikut, Kosovës dhe Manastirit, për të cilat kemi folur shumë herë, lexojmë në faqen 24 të pjesës së 3-te, si më poshtë vijon: “E gjithë popullsia bullgare e qytetit të Ohrit, si dhe gjysma e popullsisë vllahe e po këtij qyteti, është nën juridiksionin fetar të Exarkut bullgar. Kjo është vërtetuar nga Ichirkoff¹).

Pra fakti se i përket këtij apo atij juridiksioni fetar nuk tregon aspak se i përket – etnografikisht – kombësisë, shefi shpirtëror i së cilës është në krye të tendencave. Kisha nuk mund të jetë sinonim i ndërgjegjes kombëtare. Autorët serbë dhe bullgarë pranojnë që kjo ndërgjegje është shumë shpesh e lëkundshme. Vetë Ichirkoff konstaton se “sllavët e Maqedonisë ndryshojnë bindje etnike sipas prejardhjes së parasë, duke u quajtur herë bullgarë, herë serbë, dhe grekë më pas²).”

Teza e mbrojtur nga Cvjici, që provon se sllavët e Maqedonise nuk kanë karakter etnik të tyre dhe se janë të zhveshur nga ndjenja kombëtare, është diçka mjaft e njohur nga ata që janë marrë me çështjen maqedonase. Ky autor thotë tekstualisht: “Masa e popullit tek sllavët e Maqedonisë nuk ka një ndërgjegje kombëtare të pastër; ajo nuk ka të kaluar historike që i përket, ajo nuk ka gjuhë letrare...³)” Ichirkoff e pranon këtë), duke thënë me dhimbje që ndjenja kombëtare mungon tek një pjesë e madhe e sllavëve të Maqedonisë. Maqedonasi Misirkoff) pranon që sllavët e Maqedonisë janë sa bullgarë aq edhe serbë, por nuk janë as bullgarë dhe as serbë: ata janë një racë më vete.

Deri në njëfarë mase ka qenë kisha që iu ka ngulitur këtë ndjenjë – dhe përsëri shumë sipërfaqësisht – e cila mungon brenda tyre. Cvijici thotë me shumë të drejtë:”Në qoftë se gjen tek sllavët maqedonas ndjenjë kombëtare bullgare ose serbe, ajo iu është imponuar përgjithësisht  nga propagandistët. 6)”Dhe një autor bullgar, i cili për një kohë shumë të gjatë ka qenë mësues shkolle, më pas konsull në Maqedoni, thotë që ndjenja kombëtare mungonte totalisht tek sllavët e Maqedonisë, para krijimit të exarchat-it (kishës bullgare) ).

Ndërsa serbëve dhe bullgarëve iu ka shërbyer kisha, bandat e armatosura, dinamiti dhe grushti për të futur ndërgjegjen kombëtare, dhe ajo që është edhe më efikase, mbështetjen e fuqive të huaja, të afta për t’i imponuar Turqisë vullnetin e tyre; ndërsa sllavët, të themi, dispononin shumë mjete, shqiptarët nuk kanë veçse diçka që iu takon vetëm atyre, d.m.th. ndjenjën e vetëlindur.

Mund të thuhet pra se në Ballkan, feja ka rëndësi dhe bashkë me të dhe  kombësia dhe propaganda e kishës dhe priftërinjve. Kur pyet dikë cili është ai, ai do t’iu përgjigjet para së gjithash se është i krishterë, ose patriarkist apo exarchiste. Ju duhet ta merrni me mend nëse është serb, bullgar apo grek. Po kështu ndodhte – dhe ndodh akoma deri në njëfarë mase – në Rumani: të moshuarit thonë akoma, edhe sot, se janë thjeshtë chreshtin, d.m.th. të krishtere, dhe një turk do të ndjehej i poshtëruar dhe i çnderuar nëse do të thoshte që është turk:

1) ICHIRCHOFF: Zapadnata Kraichta na Blgarskata Zemya (në bullgarisht), Sofie, 1915, f. LXXXII, na bën të ditur se elementi vllah ka shërbyer shumë shpesh për të forcuar dhe për të rritur numrin e bullgarëve.

2) Shih “Prinos Km etnografiyata na Makedonskite Slavini”(në bullgarisht), Sofie, 1907, f.92

3)Shënime mbi etnografinë e Maqedonisë, nga J. CVIJICI, botimi i 2-te, Paris 1917,f.5.

4) ICHIRCOFF, vep.cit.

5) Cituar nga ICHIRCOFF. Vep.cit. ,f.30

6)CVIJICI, Shënime mbi etnografinë e Maqedonisë, f.11.

7) OFFEICOFF, Maqedonia nga pikëpamja etnografike, historike dhe filologjike, Philip-popoli 1887, f.45

 

ai do të thotë shkurt që është mysliman. Në të kundërt një shqiptar – qoftë mysliman, katolik apo ortodoks – do të thotë para së gjithash që është “shqiptar”. Kjo është aq e njohur sa që banorët e Stambollit kur shohin një shqiptar të ri që zbret nga anija e pyesin: Arnaout – misin, musliman – misin (je shqiptar apo mysliman) vetëm nga kënaqësia për të parë shqiptarin që përgjigjet me padurim: Arnaout¹).

 

II

 

Shqiptarët përbëjnë bazën e popullsisë së vilajetit të Kosovës dhe të Manastirit, d.m.th. – në këtë të fundit – të kazave të Dibres, Ohrit, Kertchevos, Manastirit dhe Florinës. Është elementi autokton, indigjen dhe më i rëndësishmi. Është kombësia që ka të drejtën më të madhe në zotërimin e këtij vendi, element të cilit i takon e drejta e zotërimit në këto krahina. Ai ka të drejtën historike dhe nevojën politike, këtë të drejtë të natyrshme për jetën.

Ndërsa sllavët (si serbët ashtu edhe bullgarët) kane synime të larta, ambicie rritjeje dhe prosperiteti në më shumë se një drejtim, shqiptarët mund të pretendojnë vetëm të kenë atë që duhet t’iu takojë, atë që do te formojë Shqipërinë njëherë e përgjithmonë, pa asnjë shpresë për shtrirje të mëtejshme në të ardhmen:ajo do të ketë kufijtë e saj natyrorë – si etnografike ashtu edhe ekonomike – në qoftë se ajo nuk është e

dënuar të përbëjë një shtet dështak, me embrionet e vdekjes që në lindje.

Kjo Shqipëri që mund të jetojë duhet të ketë si kufij: në perëndim detin Adriatik; - në veri liqenin e Shkodrës, malet e Tergovishtës, duke përfshirë Shkodrën, Hotin, Groudin, Gucinë, Plavën, Ipekun dhe të gjithë fushën deri në veri të Mitrovicës, saktësisht në fshatin Belotchitza, në kufirin e vjetër serb të paraluftës turko – ballkanike; - në lindje kufiri duhet të ndjekë kufirin e vjetër (d.m.th. të paraluftës se vitit 1912) të Serbisë deri në Zibeftche; prej andej të shkojnë në jug – perëndim deri në liqenin Kaplan, në lindje të Uskubit: në këtë mënyrë kazatë e Kumanovës, Gjilanit dhe Preshevës do të mbeten në Shqipëri; që nga liqeni i Kaplanit ai do të shkojë në jug drejt lartësive të Babounas (duke lënë Kuprili [Veles] jashtë Shqipërisë) për të shkuar në vargun e kodrave të Morihovos, në lindje të Manastirit, në mënyrë që ky qytet dhe fusha përreth të mbeten brenda kufijve të Shqipërisë; më në jug vija e kufirit  do të përfshijë Florinën, dhe, duke kaluar në perëndim të Kastorias, d.m.th. duke lënë këtë të fundit jashtë kufijve të Shqipërisë, ai do të kapë të gjithë kazanë e Bilishtit për të shkuar në vargmalin e Gramozit dhe për të ndjekur kreshtën e këtyre maleve deri në Metzovo, në Pinde, në kufirin e vjetër turko – grek të paraluftës së vitit 1912. – Nga Metzovo vija e kufirit do te zbresë në gjirin e Artës duke shkuar përgjatë lumit të Artës për të takuar kufirin natyral jugor të Shqipërisë që është gjiri Ambracik.

Veçse brenda këtyre kufijve mendohet të ekzistojë, të jetojë dhe të mbahet një Shqipëri. E zvogëluar dhe e mbledhur, Shqipëria mund të bëhet veçse vasal i shteteve Ballkanike, e kërcënuar pa pushim nga ata dhe e mbytur në një rreth të ngushtë. Një Shqipëri ashtu siç e përcaktojmë ne, do të ketë tre milion banorë, nga të cilët më pak se një e dhjeta do të përbëhet nga elementë të huaj (grekë, serbë,bullgarë, vllahë, ciganë) ajo që nuk do të jetë dhe nuk do të mund aspak të konsiderohet si një peshë e vdekur për një vend të ri, në qoftë se do mendosh se gjatë krijimit të saj Bullgaria kishte rreth pesëdhjetë për qind turq në kufijtë e principatës së saj.

1)”Nga shqiptarët, disa mbeten të krishterë, shumica u kthye në myslimane; por myslimani shqiptar mbeti shqiptar, i vetmi përjashtim në Ballkan ndaj fjalës së urtë se kombësitë atje janë fetë; dhe shembull i shquar i thellësisë dhe forcës së ndjenjës kombëtare shqiptare”Gabriel –Louis JARAY, Mbretërisë së re të Shqipërisë, Paris, Hachette, 1914, f. 198.

 

Një Shqipëri e tillë do të jetojë, të themi, në sajë të kufijve të saj etnografikë dhe ekonomikë. Si do të mund të mendohej se Shqipëria me kufij të prekur nga konferenca e ambasadorëve në Londer më 1913, do të ishte një Shqipëri e shëndetshme dhe e fortë? Asaj i mungonte toka e saj më e mirë, fushat e saj më të bukura, qendrat e saj më të rëndësishme, dhe i ishin rrëmbyer dy të tretat e popullsisë. Tokat pjellore të Janinës dhe Prevezës, kullotat e famshme të Çamërise, i ishin dhënë Greqisë; Serbia merrte fushat e Manastirit, Ohrit, Kalkandelenit, Uskubit; fusha e bukur e Kosovës ndahej midis malazezëve dhe serbëve, duke i lënë Shqipërisë një zonë të ashpër malore, pa mjete komunikimi, të rrethuar nga dëborërat gjashtë muaj në vit. Qe bërë kujdes gjithashtu të liheshin jashtë kufijve shqiptarë qytete, qendra natyrore që furnizonin këto male.

Nga pikëpamja etnike dhe kulturore këta kufij janë të domosdoshëm, mbasi, pikërisht popullsia që banon në qytetet e jugut, e lindjes dhe veriut, në sajë të një vendi të bukur e të shëndetshëm në të cilin banojnë dhe të kushteve ekonomike, formon, nga gjithë shqiptarët, elementin më aktiv, më të begatë dhe më të nevojshëm; ta privosh Shqipërinë nga kjo do të thotë ta privosh nga stabiliteti; do të thotë të bësh një grumbullim populli në vend të një kombi, do të thotë që një popull që ka lindur dhe që ka shumë nevojë për mirëqenie për t’u zhvilluar, të durojë mjerimin dhe të gjitha privacionet.

Kjo Shqipëri, e formuar nga katër vilajetet e vjetra të Janinës, Manastirit, Uskubit dhe Shkodrës, është ajo që kërkohet që prej fillimit të zgjimit kombëtar të shqiptarëve. Ka më shumë se dyzet vjet që këto aspirata kristalizoheshin qartë dhe merrnin një formë mjaft të përcaktuar në të famshmen lidhje shqiptare, të quajtur Lidhja e Prizrenit; kërkesat e kësaj organizate kombëtare të bëra ndaj Portës dhe ndaj fuqive të mëdha synonin autonominë administrative të Shqipërisë d.m.th. të katër vilajeteve të Janinës, Manastirit, Uskubit dhe Shkodrës (Scutari) me Manastirin si rezidencë të qeverisë së vetme të përgjithshme (vali – i – oumoumi) që do të vihej në krye të kësaj Shqipërie autonome, e cila gëzonte privilegjin të kishte idiomën e saj si gjuhë të administratës dhe milicisë kombëtare.

Që prej atëherë, shqiptarët nuk kanë reshtur as edhe një çast të konsiderojnë si territor të tyre këto katër vilajete. Fuqitë e mëdha kanë bërë sikur kane pranuar të drejtën e shqiptarëve mbi këtë Shqipëri të plotë, do të thoshim madje normale: është e vërtetë që në konferencën e Berlinit, copa toke i janë rrëmbyer Shqipërisë:Vrania, Kourshoumli, Nich dhe Leskovats i janë dhënë Serbisë; dhe është dashur t’i lihen Malit të Zi distriktet e vogla te Plavës dhe Gucisë, që janë këmbyer – në sajë të rezistencës së ashpër të shqiptarëve – me Ulkun (Dulcigno) dhe Antivarin, humbje kjo shumë e dhimbshme për Shqipërinë. Por nga ana tjetër, fuqitë e mëdha bënë përsëri të njëjtin gabim duke i lënë Greqisë Janinën dhe për territorin që i lanë Malit te Zi ata vunë në përdorim mjetet e kombinuara të forcës së armatosur otomane dhe manifestimit detar të flotës ndërkombëtare në brigjet shqiptare; ishte një nevojë politike që i bënte të vepronin kundër ndërgjegjes së tyre, sepse burrat e shtetit ishin të bindur që Dulcigno dhe Antivari, si dhe Varnia dhe Nich ishin territore shqiptare dhe aspak sllave.

Burri i shtetit anglez lordi Fitzmaurice ishte më i binduri për këtë të vërtetë; ai mbajti një qëndrim mjaft fisnik gjatë krizës orientale nga 1878 deri më 1880, dhe korrespondencat e tij me Zyrën e Jashtme – që gjenden në Librat Blu të kohës – meritojnë admirimin dhe mirënjohjen e çdo shqiptari. Ja sesi një broshurë e vogël mbi çështjen e Orientit përmbledh veprën e Fitzmaurice:

“Lordi Fitzmaurice ishte paraqitësi dhe mbrojtësi më i zjarrtë i të drejtave dhe interesave të shqiptarëve. Dhe në takimin e parë që ai pati me Savas Pacha, ministrin e punëve të jashtme, ai insistoi që perandoria turke të merrte parasysh këto të drejta duke shtuar që Shqipëria nuk ishte vetëm ajo që ishte bërë zakon të quhej me këtë shprehje gjeografike, d.m.th. dy vilajetet e Scutarise dhe Janinës, por ajo shtrihej drejt lindjes deri në kufirin e vargmalit që ndan rrjedhën e ujërave që shkojnë në Adriatik dhe detin Egje, duke përfshirë një pjesë të madhe të vilajetit të Manastirit dhe të atij të Prishtinës ose Kosovës, dhe drejt verilindjes (siç edhe është treguar veçanërisht në hartën e Kiepert, e cila është konsideruar përgjithësisht si e favorshme ndaj elementëve sllave dhe në atë të Z. Stanford, të bërë në interes të grekëve) deri në Prishtinë dhe qytetin e Vranias.

“Lordi Fitzmaurice, këmbëngulës në pikëpamjet e tij dhe në hedhjen poshtë në mënyrë të prerë të pretendimeve serbe mbi origjinën e banorëve të Mitrovicës dhe Kosovës, në letrën e tij dërguar Zyrës së Jashtme në datë 22 korrik 1880, përsëriti se të gjitha hartat që ai kishte konsultuar provonin origjinën shqiptare dhe jo sllave të këtyre krahinave, dhe se, edhe pse këto distrikte, në fund të shekullit të XVII të, qenë të banuara nga serbët dhe të përfshira në mbretërinë e vjetër serbe, vendasit e këtyre vendeve, sipas Hahn, konsull austriak në Janinë, ishin shqiptarë të cilëve serbët iu kishin marrë pronat në shekullin e XIVtë.

“Pas përcaktimit të qartë dhe kategorik të territorit shqiptar, çështja e ekzistencës politike u diskutua me jo me pak forcë dhe përpikëri. Lordi Fitzmaurice, i mbështetur nga qeveria e tij dhe i ndihmuar nga lordi Goshen, ambasador i jashtëzakonshëm në këtë kohë pranë sulltanit, insistonte pranë kolegëve që të bëhej e njohur nevoja e krijimit të një province të madhe shqiptare, të ndarë në katër vilajete ose sanxhakë,që do të ishin Scutari, Janinë, Kosovë dhe Manastir.

“Kabineti i St-James miratonte plotësisht mënyrën e veprimit të lordit Fitzmaurice dhe pikëpamjet e mëdha dhe largpamëse të lordit Goshen, që paraqiten në mënyrë të përmbledhur në letrën e tij për lordin Granville në datë 26 korrik 1880.

“Atij iu duk mjaft i natyrshëm zemërimi i shqiptarëve që krijuan lidhjen e famshme të 1879; ja se çfarë thoshte Kryesia e saj: “ Kjo racë e vjetër dhe e shquar ka parë kombësinë e racave të tjera fqinje të njohura dhe të mbrojtura në dëm të saj nga fuqitë e ndryshme evropiane dhe aspiratat e tyre të realizuara pjesërisht nga një ekzistencë e pavarur. Ajo ka parë bullgarët tërësisht të emancipuar në Bullgari dhe pjesërisht në Rumelinë orientale. Ajo ka parë që dëshira e ndezur e Evropës ishte të çlironte territorin e banuar nga grekët nga zgjedha turke. Ajo ka parë që sllavët në Malin e Zi ishin te mbrojtur me qëndrueshmëri dhe entuziazëm nga perandoria e madhe sllave e veriut. Ajo ka parë që çështja e Orientit dukej se po zgjidhej sipas parimit të kombësive dhe që gadishulli i Ballkanit ishte gradualisht i ndarë në raca sipas të njëjtit parim. Duke pritur, ajo sheh se vetëm ajo nuk ka një trajtim të ngjashëm. Kombësia e saj është kërcënuar në veri nga malazezët, të mbrojturit nga Rusia, dhe në jug nga grekët, të mbrojtur nga Anglia dhe Franca.”

“Pas kësaj mbrojtje kaq të paanshme dhe të sinqertë, lordi Goshen vlerëson avantazhet politike që një Shqipëri e fortë do t’i jepte të ardhmes dhe ai shton: “Në qoftë se një Shqipëri e fortë do të formohej, motivet e pushtimit nga një fuqi e huaj, në rastin e shpërbërjes së perandorisë otomane, do të zhdukeshin. Një Shqipëri do t’i priste rrugën në veri dhe do të mbante gadishullin ballkanik në duart dhe nën autoritetin e atyre që e zotërojnë. Ndryshe fuqia e shqiptarëve do të përbënte një vështirësi të pakapërcyeshme në momentet kur do të lindnin turbullira. Një popullsi me shumicë myslimane do të ishte një burim vështirësish të mëdha për vendet sllave dhe greke që do ta pushtonin. Unë konsideroj se probabiliteti i ndërhyrjes evropiane në gadishullin ballkanik do të ulej në përpjesëtim me vendosjen e kombësisë shqiptare¹).”

  1)”Shqipëria dhe çështja e Orientit” nga Princi Albert  GHICA, Paris, 1904, Do të sjellim më tej fragmente të plota të Librit Blu anglez mbi çështjen shqiptare dhe nga ku lindin qëllimet  dashamirëse të Britanisë së Madhe ndaj Shqipërisë.

 

Lidhja e famshme shqiptare nuk mundi – siç e kemi thënë – veçse të shpëtonte disa pjesë të territorit shqiptar; por ajo dështoi në mënyrë më të tmerrshme në tentativën e saj për të fituar një autonomi për të gjithë Shqipërinë, për t’i bërë të njohur zyrtarisht Turqisë ekzistencën e kësaj kombësie shqiptare duke bashkuar të katër vilajetet në një. Turqia u tremb nga lindja e këtyre aspiratave të reja dhe besoi me të drejtë se po humbte pikën e fundit të mbështetjes së saj në Evropë, nëse ajo pranonte kërkesat e shqiptarëve. Pa dyshim, këshillat e fuqive të mëdha evropiane nuk kanë munguar dhe jo vetëm një ambasador “dashamirës” i ka pëshpëritur ne vesh Abdul Hamidit të shkretë, ta kurdisnin edhe më shumë kundër shqiptarëve, ta shtynin atë të përdorte forcën e armatosur kundër “rebelëve”.

Gjithsesi, rishikimi i traktatit të Shën Stefanit dhe zvogëlimi i Bullgarisë së madhe të ëndërruar nga Rusia e shenjtë, nuk është një mirënjohje e heshtur e të drejtës së shqiptarëve në Maqedoninë orientale?

Që nga ajo ditë, shqiptarët kanë regjistruar në programin e tyre autonominë e katër vilajeteve¹), një administratë që do t’iu jepte mundësinë të përdornin gjuhën e tyre kombëtare në mekanizmat  e ndryshme të administratës, të ushtronin një kontroll mbi buxhetin dhe të bënin shërbimin ushtarak – në kohë paqeje – në vend. Më vonë shqiptarët do të mendonin të kishin kishën e tyre autoqefale me qëllim që të çliroheshin nga ndikimi greqizues i patriarkut të Konstantinopolit.

Njihej seria e persekutimeve ndaj të cilave Shqipëria ishte objekt, të kryera nga i pabesueshmi Abdul Hamid. Ky monark,që kishte frikë nga hija e tij, i cili dukej se kishte njëfarë dobësie për shqiptarët si individë dhe si racë, kishte një lemeri gati supersticioze kur bëhej fjalë për kombësinë e tyre, për veprimet e tyre për idetë kombëtare; ai mori të gjitha masat dhe përqendroi të gjithë inteligjencën e tij  - që askush s’thotë të ketë qenë gjeniale – për të kthyer mendjen e shqiptarëve nga ky drejtim dhe ai s’u spraps përpara asnjë mjeti për të shtypur çdo manifestim që tentonte drejt këtij qëllimi:internime, burgime, të gjitha mjetet ishin të mira, madje dhe ai i shtypjes me gjak ndonjë kundërshtim të mprehtë; personat e aftë për të qenë liderë të nacionalizmit thirreshin në Konstantinopol ku sulltani tepër dinak, i mbante të mbikëqyrur, nën dukjen e rreme të ndereve dhe posteve honorifike.

Megjithatë ideja e një autonomie të tillë për të katër vilajetet nuk ka pushuar kurrë së ngacmuari shpirtin e shqiptarëve;veprat e shoqërive letrare dhe patriotike të krijuara jashtë vendit – jashtë sferës së ndikimit të sulltanit – gjenin jehonë në zemrën e të gjithëve dhe botimet patriotike përpiheshin nga rinia. Puna e fshehtë, e ngadaltë, e durueshme, por jo më pak efikase dhe depërtuese, vazhdonte të bënte punën e saj, pa u dekurajuar asnjë çast, pavarësisht persekutimit turk dhe intrigave sllave, bullgare dhe serbe të drejtuara nga Rusia e madhe, duke ndërlikuar tmerrësisht çështjen, duke pasur tre për të luftuar në vend të një armiku. Shqiptarët, shumë shpesh pyesnin veten me të drejtë se cili nga ata të dy, turku apo sllavi është më i rrezikshëm për Shqipërinë, dhe shumë herë atyre iu është dashur të bashkohen me turqit për t’i drejtuar kundër shkia²) – s së papajtueshëm, aq të rrezikshme janë dukur pretendimet e tyre për ekzistencën kombëtare. Autorët e huaj kanë vërejtur fenomenin dhe e kanë kuptuar atë shumë mirë.” Urrejtja e sllavit  në Kosovë është një çështje race”, thotë Dr. Jaekh¹),

1)Për të qenë krejtësisht të qartë, duhet të themi se është bërë fjalë në fakt vetëm për dy vilajete me territorin e tyre të plotë – atë të Janinës dhe të Shkodrës – plus pjesët lindore të vilajeteve të Manastirit dhe Uskub-it; kuptohet që shqiptarët nuk kanë shprehur kurrë pretendime mbi krahinat e këtyre dy vilajeteve të fundit, të banuara nga grekë ose sllavë, për dijeni në Elassona, Serfidje, Kotchana, Rodovichta, etj. ; kërkesat shqiptare kanë synuar vetëm distriktet e banuara krejtësisht ose në pjesën më të madhe nga shqiptare, ato që kemi përcaktuar më lart.

2) Është termi i përgjithshëm me anë të të cilit shqiptarët quajnë sllavët ( bullgarët, serbët ose malazezët); ky term është përdorur si nga myslimanët ashtu edhe nga katolikët dhe shqiptarët e Greqisë – të gjithë ortodoksë -  e përdorin për të quajtur grekët në formën e shkias.

 

shumë pak dashamirës, ndër të tjera, ndaj shqiptarëve; por ai insiston, një faqe më lart, në mungesën e fanatizmit tek shqiptarët. “Unë vërtetoj se asnjëherë, dhe asgjëkund, shqiptari s’ka qenë fanatik; fanatizmi ekziston në Bosnjë, në Bullgari, në Kretë, por jo tek shqiptarët.”

Konfliktet që shqiptarët kanë pasur me sllavët që minonin ekzistencën e tyre në fillesat e saj, nuk ishin aspak konflikte fetare, as thjeshtë hajdutëri  - siç kanë dashur ta bëjnë të besohet telegramet e agjencive sllave apo sllavofile – por pasojë e natyrshme e një lufte të një populli që do të jetojë në vendin e tij dhe sllavëve pushtues dhe të pangopur.

Dy zonjat angleze G. Muir Mackenzie dhe A.-P.Irby, të cilat kanë udhëtuar në pjesën lindore dhe veriore të Shqipërisë gjatë gjysmës së dytë të shekullit të XIX të, pohojnë që kjo urrejtje është reciproke dhe e bazuar vetëm në dallimin e racës. Në faqen 166 të librit të tyre², ato pyesin një tregtar në Uskub, me origjinë nga Mali i Zi se cili është më i keq ndaj sllavëve, myslimani boshnjak apo ai shqiptar. – Shqiptarët, përgjigjet sllavi, që flasin një gjuhë të ndryshme nga e jona, janë armiku ynë edhe sikur të mos ishin myslimanë. Por cili nga ata mban fjalën e dhënë, besën e mbrojtjes? – pyesin përsëri udhëtaret që mbron Gladstone. – Shqiptari, i cili nuk është kurrë në kundërshtim me vetveten, ndërsa nuk mund t’i besosh një myslimani boshnjak.” Veç kësaj duhet të kujtojmë se të krishterët shqiptarë (katolikë është e vërtetë) janë kundërshtarët për vdekje të sllavëve, si malazezë ashtu edhe serbë.

Për të pasur një ide më të qartë të vullnetit të të gjithëve, duhet të studiohen sidomos ngjarjet që kanë ndjekur menjëherë atë që turqit e rinj e quajnë kushtetuta e tyre. Atëherë pati një shpërthim të vërtetë ndjenjash kombëtare, të fshehura deri atëherë dhe shumë të shtypura nga regjimi hamidian. Nuk qe veçse shqetësimi për të konfirmuar të drejtën që çoi këtë herë në një përgatitje për lufte të hapur, të nxitur për të kapur kohën e humbur, të alarmuar tashmë nga pretendimet e zhurmshme të elementëve sllavë, këta të huaj të cilët e kishin bërë zakon të bënin llogaritë pa pronarët e vërtetë.

Nga Florina në Mitrovicë, një seri klubesh shqiptare u përshkallëzuan përgjatë kufirit të territorit shqiptar. Ishin shumë fortesa për të ruajtur trashëgiminë e stërgjyshërve; organizimi i klubeve duhej të luftonte kundër shovinizmit të turqve të rinj që ëndërronin një turqëzim të të gjitha racave, si dhe kundër ambicieve të tre fqinjëve dashakeqës ndaj Shqipërisë, Greqia, Serbia dhe Bullgaria. Qe një seri e gjatë luftërash të ngadalshme, të durueshme, shpesh pa asnjë shenjë të jashtme e tillë që të tërhiqte vëmendjen. Pjesëmarrja në këto qendra ishte e madhe dhe të gjithë ishin të apasionuar, duke kuptuar që këtë herë bëhej fjalë veçse për një luftë të ashpër për jetën dhe të asaj jo më pak të ashpër për supremacinë. Çdo qytet, çdo fshat i madh deshi të ndihmonte në këtë, duke marre pjesë në luftë. Klubi i Florinës ishte një nga më të suksesshmit; ai i Manastirit një nga më të fuqishmit. Lokalitet si Veles (Kuprili), për shembull që kishte një numër të vogël shqiptarësh në qytet, por që kazaja kishte disa fshatra shqiptare, donte gjithsesi të zinte një vend në pararojë, duke qenë i ndërgjegjshëm për detyrën e tij dhe shumë i prekur thellë për rëndësinë e seriozitetit të ndërmarrjes. “Klubet janë armatura e nacionalizmit shqiptar”, vëren me shumë të drejtë Gabriel Louis –Jaray³).

Në vjeshtën e vitit 1908 (viti i famshëm dhe fatal i revolucionit të të rinjve turq)në Manastir u mblodh një kongres i madh. Të gjitha klubet morën pjesë në të, sepse duhej të konfirmohej përpara shovinizmit turk vullneti për të përdorur alfabetin latin për të shkruar gjuhën shqipe. Turqit luajtën çdo gur për të mbjellë grindjen dhe përçarjen;

1)D ERNST JAEKH: “Im Turkischen Kriegslager durch Albanien, Heilbronn, 1911, f. 122.

2) Udhëtime në krahinat sllavonike të Turqisë në Evropë, botimi i 2-të, Londër, 1877.

3) G.-L. JARAY, Mbretërisë së re të Shqipërisë, ç’ka qenë, ç’është. Paris, 1914, faqe 78.

 

 ata shpresonin  ose të bënin të adoptohej një ditë alfabeti “katolik” arab (me origjinë çifute) ose të linin sterile veprën nacionaliste të rilindjes shqiptare. Përpjekje të kota, mbasi të gjithë pjesëmarrësit, përfshirë këtu sidomos myslimanët dhe hoxhët, delegatë të klubit, votuan edhe njëherë për alfabetin latin, jo vetëm se – siç e kemi thënë – ky alfabet është më i përshtatshmi për të shkruar një gjuhë indo – evropiane e afërt me latinishten, por edhe se,  dhe para së gjithash , bëhej fjalë për perëndizimin, për ndarjen nga Lindja dhe traditat e saj skolastike¹).

Ishte një ngjarje së cilës i mbahet mend jehona që pati kjo mbledhje e Manastirit , kryeqendra e ëndërruar e katër vilajeteve shqiptare të bashkuara. Por një kongres që pati edhe më shumë  efekt ishte ai i Dibrës, ku të rinjtë turq kishin thirrur gjithë kombësitë ballkanike të Turqisë Evropiane. Bëhej fjalë, në thelb, d.m.th. në mendjen e oficerëve të Rinj Turq, për imponimin e pikëpamjes turke ndaj të gjithë këtyre elementëve dhe për shpalljen osmanli të të gjitha kombësive. Por kongresi shumë shpejt mori një fizionomi krejtësisht shqiptare, dhe Turqit e Rinj u gjendën përballë aspiratave shqiptare të shprehura qartë dhe me forcë. Nga ajo që duhej të ishte ndërkombëtar dhe turk i ri, kongresi i Dibrës mbaroi si një kongres krejtësisht shqiptar, megjithë zemërimin e madh të Turqve te Rinj dhe sllavëve që kishin marrë pjese në të.

Një anglez, gazetar dhe vëzhgues i mirë që njeh mirë problemet e Turqisë në përgjithësi dhe të Ballkanit në veçanti, nuk ka munguar të verë në pah rëndësinë e këtij kongresi të famshëm. Ja se çfarë Charles Ëoods²) – është emri i gazetarit anglez mjaft të njohur – thotë edhe pse versioni i tij mbi origjinën e mbledhjes së Dibrës ndryshon pak nga ai që kemi dhënë më sipër:

“Kongresi i Dibres që u mbajt në korrik, ishte organizuar nga anëtarët e komitetit shqiptar për t’iu treguar vendasve të tij, mundësinë e diskutimit nga pikëpamja shqiptare të çështjeve të mëdha politike. Rëndësia e këtij kongresi qëndron jo vetëm në disa nga vendimet që ai mori, vendime që provuan pa dyshim se populli shqiptar nuk mund të shtypet lehtë, por edhe për mënyrën se si u trajtua nga Turqit e Rinj...ndoqi në fillim raportin e përgatitur nga Turqit e Rinj në vazhdim shtoi aty klauzolat shtesë duke treguar mirë ndjenjat e vetë shqiptarëve. Në rezolutat e nxjerra nga kongresi figuronte kërkesa për më shumë drejtësi në gjykatat, dhe krijimi i shkollave të veçanta në Shqipëri. Fjalime energjike u mbajtën gjithashtu mbi nevojën e ndërtimit të rrugëve në Shqipëri dhe për përcaktimin përfundimtar të kufirit turko – malazez...”

Pak më vonë, një mbledhje e tretë u mbajt në Elbasan, këtë herë për të menduar për mënyrën e organizimit të shkollave shqiptare. Të gjitha klubet kishin përfaqësues atje,

1) Duhet të kujtojmë këtu se kongresi i madh shqiptar vetëm konfirmoi alfabetin latin; në fakt ai nuk duhej të merrej me çështjen se cili nga alfabetet, latin apo turk, do zgjidhej; punimet e tij duhej të konsistonin në vendosjen e drejtshkrimit dhe çështja e alfabetit as që u shtrua, meqë qe vendosur tashmë 30 vjet më parë, nga një shoqëri letrare, e cila ishte themeluar më 1878, në Konstantinopul, e udhëhequr nga Sami bej Frashëri, dhe ku bënin pjesë shqiptarë ortodoksë, katolikë dhe myslimanë. Shoqëria letrare e Konstantinopulit kishte caktuar vetëm gërmat latine, tashmë në përdorim në Shqipërinë e Veriut, që prej tre shekujsh. Është e padrejtë të thuhej dhe të vazhdojë të thuhet se shqiptarët kanë përdorur herë alfabetin turk dhe herë atë grek; këto gërma janë përdorur vetëm rastësisht dhe nuk kanë qenë kurrë në përdorim të vazhdueshëm: të parat janë përdorur në përkthimin e Shkrimeve të shenjta në dialektin tosk; kurse gërmat turke kanë shërbyer vetëm për transkriptimin  e dy ose tre vëllimeve me poezi. Viktor BERARD gabohet kur thotë se (faqe 282 – 283 e veprës së tij “Turqia dhe helenizmi bashkëkohor”, Paris 1893) se Albanofonet (d.m.th. shqiptarët nacionalistë dhe militantë) kishin adoptuar gërmat turke  dhe më vonë të krishterët kanë përdorur gërmat latine, duke pritur që vllahët të shpiknin për shqiptarët një alfabet ad hoc!. Autorit i është dashur pa dyshim të krijoje konfuzion, meqë nuk e kishte studiuar mirë çështjen shqiptare, që i dukej domosdoshmërish e pavlerë për të qenë e tillë.

2) Në veprën e tij: “Turqia dhe fqinjët e saj” , e përkthyer nga anglishtja; Guilmot, botues, Paris, pa datë, f.101.

 

 madje dhe ato të qyteteve të largëta si Karaferia, Katerina dhe Drama¹), në vilajetin e vjetër të Selanikut. Kongresi shpërndahej për të lënë takim vitin në vazhdim (1910) në Janine. Dihet se çfarë qe ky vit. Njihet verbëria e turqve dhe këmbëngulja e tyre e çmendur për të shtypur frymën kombëtare shqiptare. Ishte një seri ekspeditash që kishin për mision të qetësonin Shqipërinë sipas eufemizmit të Çezarit që ata kishin adoptuar; ishte një mënyrë për të vendosur rendin në Varshavë. Për tre vjet shqiptarët nuk patën asnjë çast qetësi. Përveç priftit grek, që ka qenë gjithnjë një nga kundërshtarët e betuar të shqiptarëve dhe të ideve kombëtare shqiptare²), u panë këtë herë sllavët të lidhen me autoritetet turke  dhe të denoncojnë për persekutim të verbër qeveritar, shqiptarët fajtorë se duan të lexojnë gjuhën e tyre me karaktere latine apo se duan të hapin shkolla!

Vitet 1910,1911 dhe 1912 ishin një seri  luftërash, përleshjesh midis shqiptarëve dhe turqve: Xhavid pasha, Shefqet Durgut pasha, Fadil pasha, për të përmendur këtu më të mëdhenjtë, të gjithë të besuar të të famshmit Mahmud Shefqet, nderoheshin të luftonin me shqiptarët, në Kosovë, Shkodër a Lumë. Ishte një fatalitet që e bënte Turqinë të tërbohej se minoheshin themelet e sundimit të saj në Turqinë Evropiane. Në një moment të dhënë shqiptarët ishin më të fortët:ata hynin ngadhënjimtarë në metropolin e tyre në brigjet e Vardarit, në të bukurin Uskub dhe atje iu diktonin vullnetin e tyre Turqve të Rinj, të detyruar këtë herë të dorëzoheshin përpara argumenteve aq te dukshëm³). Partia Bashkim dhe Zhvillim ishte përmbysur dhe qeveria e re që formonte Ahmed Muktar pasha, dhe më vonë Qamil pasha, shkruante në programin  e saj se do të pranonte të gjitha kërkesat e shqiptarëve.

Sa keq! Ditën kur besohej se çështja shqiptare do të hynte në një fazë normale paqeje dhe organizimi, kur shpresohej se kishte ardhur ora që të mbyllej tempulli i Janus dhe të fillonte një epoke e jetës aktive kushtuar kulturës dhe begatisë, vetë kjo orë, të themi, lajmëronte ndalimin e shprehur nga armiqtë e përbashkët të Turqisë dhe Shqipërisë kundër kombit shqiptar. Ishin shqiptarët që kishin mundur Turqinë, dhe tani ishin armiqtë  e kësaj Shqipërie që do të vepronin për ta copëtuar atë, që do të hidheshin në rrokullimë pa marrë parasysh pasojat. Triumfi i shqiptarizmës kishte përshpejtuar aleancën ballkanike¹).

1) Në territorin shqiptar, kishte klube në çdo qytet, nga Preveza në Shkodër dhe nga Mitrovica në Janinë. Kishte gjithashtu klube edhe jashtë tokës shqiptare: në Konstantinopul, në Smyrne, në Selanik, në Drama, në Katerina, në Elassona, në Caraferia, kudo ku kishte koloni shqiptare të njëfarë rëndësie. Duhet t’i themi lexuesve tanë se në Caterina dhe në Elassona (pranë kufirit të vjetër turko – grek) gjenden dhjetëra e dhjetëra familje shqiptare që janë vendosur aty që prej një kohe shumë të gjatë dhe që zotërojnë prona të mëdha. Në Caraferia, përveç pronarëve të tillë gjen më shumë se 200 shtëpi shqiptarësh myslimanë , me origjinë nga Lala në Greqi, vend të cilin iu është dashur ta lënë gjatë revolucionit grek (1821-1827) dhe persekutimeve që vazhduan më pas.

Në të njëjtën kohë me lulëzimin e jashtëzakonshëm të klubeve, duhet vënë re lulëzimi i gazetave dhe tipografive ku shtypeshin libra didaktike;kishte gazeta shqiptare: dy në Konstantinopul, një në Selanik (edhe një revistë)një në Uskub, një në Manastir (edhe një revistë), dy në Korçë, dy gazeta dhe dy revista në Shkodër, një gazetë në Janinë. Në të gjitha këto qytete kishte, veç këtyre, shoqëri letrare dhe muzikore.

2) V. BERARD (vep. cit. f.282) ka thënë me të drejtë: “Midis toskëve, ndërkaq, një parti albanofone ishte përpjekur të organizohej rreth 1879, Korça ishte selia e saj, drejtimi bëhej nga Konstantinopuli. Por e denoncuar nga prifti grek, shih gjithashtu veprën: “Popullsia e Epirit” nga LUMO SKENDO, Sofie 1915, f. 37.

3)“Por një fatalitet i jashtëzakonshëm dëshiron ta humbë Turqinë; me një çmenduri të çuditshme ajo thyen forcën e vetme që mbante sundimin e saj në Maqedoni: turku lufton shqiptarin; është fundi; nacionalizmi turk bëri revolucionin, nacionalizmi turk humbi Turqinë e Evropës; arnautët për katër vjet rezistojnë, luftojnë,tërhiqen, rivijnë, dhe, në kohën e duhur hyjnë fitimtarë në shesh të Konakut (në Uskub) ku vendosin prijësin  e tyre.” (G.-L. JARAY, Mbretërisë së re të Shqipërisë, f. 189)

 

 Pa përpjekjen e tre viteve luftë të shqiptarëve kundër turqve, aleatët ballkanikë nuk do të guxonin kurrë të deklaronin luftë ndaj Turqisë. Autori i këtyre rreshtave ka vizituar Serbinë pikërisht të nesërmen  e deklarimit të mobilizimit, dhe e di që qeveria serbe u detyrua të bënte njoftim në gazeta zyrtare se shqiptarët, jo vetëm që s’do të marshonin kundër Serbisë por përkundrazi ata do të marshonin kundër Turqisë së bashku me serbët. Sigurisht kjo ishte një gënjeshtër, por kjo mjaftonte për të dhënë zemër;  as Greqia nuk do të mund të mobilizonte, në qoftë se Turqit e Rinj nuk do të krijonin një hendek të thellë midis vetë atyre dhe shqiptarëve. Mund të thuhet pra se lufta turko – ballkanike kishte filluar në fakt, jo në vjeshtën e v.1912, por tre vjet më parë, më 1909, kur ekspedita e famshme turke filloi në Kosovë. Ishin shqiptarët që e përballuan luftën e pabarabartë dhe të ashpër: të katër aleatët erdhën vetëm në përfundim kur më e madhja e punës ishte kryer, dhe ata vinin jo për të copëtuar të mundurin, Turqinë e sëmurë të carit, por fituesin e së djeshmes, këtë Shqipëri, e cila dhe ajo kishte të drejtën e jetës në tokën e këtij gadishulli ballkanik, me cilësinë e dyfishtë të kombit më të vjetër dhe të luftëtarit të së djeshmes.

Kur duhej pra të laheshin hesapet, aleatët parapëlqyen më mirë të mos njohin të drejtat e shqiptarëve; ata dukej se injoronin të kaluarën e tyre, shumë të afërt megjithatë, dhe asnjë nuk pyeste veten nëse kishte në fakt një Shqipëri në globin tokësor, dhe bënin sikur habiteshin që shqiptarët shpallnin pavarësinë e tyre pak ditë pas shpërthimit të luftës, dhe që Italia dhe Austro – Hungaria ishin të vendosura për të mbështetur shtetin e ri.

 

 

Isa Boletini me shokë në Vlorë për shpalljen e pavarësisë

* * *

Gjendja aktuale e vilajeteve të Manastirit dhe Kosovës, d.m.th. të atyre që sllavët quanin Maqedoni perëndimore dhe Serbi të Vjetër, dy emra që kanë një kuptim historik të zbehtë por që shqiptarët si njerëz të thjeshtë dhe praktike quajnë Shqipëri lindore, gjendja aktuale e kësaj krahine, të themi, dëshmon për të drejtën e shqiptarëve. Shqyrtimi i statistikave, edhe kur i pranon ato ashtu siç janë bërë nga fqinjët tanë, tregon supremacinë e elementit shqiptar.

Të hedhim tani një shikim mbi të kaluarën e këtij vendi, kundërshtarët e shqiptarëve kanë përdorur ngandonjëherë të drejta historike për të mbështetur pretendimet e tyre.

1)”Kësaj dashurie të madhe i shtohej (dashuria e shteteve ballkanike për bashkëkombasit e tyre të Turqisë) si në Beograd ashtu edhe në Athinë frika e krijuar nga kërkesat shqiptare...” “Aleanca ballkanike, nga Iv.-E. GUECHOFF, Paris 1915, f.82.

“Asnjë nga këto traktate nuk u bë efektiv deri në fund të shtatorit, pas një seri ngjarjesh në Turqi... Këto ngjarje të filluara në pranverë të 1912 me një revoltë në Shqipëri. Në verë revolta solli frytet të cilat tejkaluan çdo parashikim. Meqë kabineti u nënshtrua, dhoma u shpërnda, komiteti ekzekutiv i partisë “Unioni dhe Progresi” i kërcënuar me dështim të plotë u detyrua t’i japë shqiptarëve të gjitha ato që kërkuan. Demonstrimi i dobësisë turke inkurajoi aleatët e rinj me shumë, kështu që premtimet e autonomisë së shqiptarëve, që përfshinte katër vilajetet e Maqedonisë dhe Serbisë së Vjetër, kërcënonin drejtpërsëdrejti kombësitë e krishtera me zhdukje. Serbët nxituan të kundërshtonin planin e “Shqipërisë së madhe”  duke paraqitur planin e tyre për ndarjen e Turqisë në Evropë, midis shteteve ballkanike në katër sfera influence.”

Raport i Komisionit Ndërkombëtar për të hetuar në Kauzat dhe Drejtimin e Luftërave Ballkanike, Ndihma e Carnagie për Paqen ndërkombëtare, Washington 1914, f. 47.

“Një tregim i plotë do të mund  të provonte qartë se luftimet e ashpra dhe të përgjakshme të shqiptarëve për çlirimin nga centralizimi i ri turk (1909 – 1912) përbëjnë një nga arsyet e vërteta të zhvillimeve të mëdha dhe të shpejta të aleatëve. Ajo që duhet të kujtojnë me mirënjohje gjithnjë popujt ballkanikë është se kanë qenë shqiptarët që iu kanë caktuar fatin e të tjerëve.’

Shteti i ri i Shqipërisë, Antonio BALDACCI, Romë 1913, f.16.

 

Së pari nuk duhet nisur historia nga mesi, por duhet të fillosh nga origjina e saj. A ka qenë e banuar nga sllavë kjo pjesë e kontinentit evropian në fillim të kohërave historike?Janë serbët apo bullgarët banoret e pare te kohëve historike, edhe prehistorike, ne krahinën perëndimore të gadishullit të Hemusit?

Historianët, etnografët dhe gjeografët janë dakord të na informojnë se ilirët dhe trakët ishin popujt që zinin pothuajse të gjithë vendin që shtrihej nga Danubi në Greqi dhe që maqedonasit dhe epirotët janë konsideruar si fise që u lidhën me ilirët. Të njëjtët dijetarë – dhe këtu teza e tyre mbështetet nga gjuhëtaret – janë dakord të njohin shqiptarët e sotëm si të prejardhur nga iliro – maqedono - epirotët. Shqiptarëve iu është njohur cilësia e kombit autokton të Ballkanit; ardhja e tyre i takon kohërave prehistorike dhe antikiteti i tyre është një gjë e pranuar unanimisht nga të gjithë dijetarët, pa u kundërshtuar kurrë.

Janë pra shqiptarët që janë banorët e parë të këtij vendi, dhe janë përsëri ata, si racë autoktone që kanë të drejtën e pushtuesit të parë.

Kundër këtij autoktonizmi të shqiptarëve, kemi sllavë të ardhur nga jashtë dhe nga shumë larg, serbin, djepi i të cilit është përtej Karpateve dhe bullgarin e ardhur nga Azia në një gjuhë të huazuar. Këto dy raca – që komuniteti i gjuhës bën që të klasifikohen në familjen e madhe të popujve sllavë – vinin si pushtues dhe pronësonin një territor që s’ishte aspak i tyre, nga asnjë lloj pikëpamje. Pa dyshim do thuhej se fakti që ke pushtuar një vend përbën një të drejtë mjaft të fortë aq sa nuk ke nevojë për argument të tjerë për të provuar cilësinë e pronarit. Por kjo e drejtë është pafundësisht e paparashikueshme dhe efekti i saj duhet të shtrihet në pambarimsinë e shekujve të mëvonshëm, aq sa thelbi i saj të jetë zhdukur? Me fjalë të tjera, në qoftë se humb një copë tokë të cilën e kishe uzurpuar në një datë, a do të kesh përsëri të drejtë mbi të?

Është e vërtetë se serbët dhe bullgarët kanë shtrirë zotërimin e tyre deri në brigjet e Adriatikut dhe madje deri në kepin Matapan, dhe që nën formën e fiseve apo hordhive të organizuara në shtet, ata kane mundur të pushtojnë pjesën më të madhe të gadishullit ballkanik. Por kjo është një çështje që duhet t’iu interesojë vetëm historianëve, po ashtu si edhe çështja e gotëve, sundimi i Charlemagne ose pushtimet e arabëve dhe turqve.

Cili shtet, cila qeveri, midis atyre që ekzistojnë në rruzullin tokësor, do t’i rezistonte argumenteve të tillë në qoftë se një aeropazh – asambleja e dijetarëve - shënim i përkthyesit – do të merrte papritur në konsideratë. Duhej atëherë të ribëhej gjithë harta e botës , duke prishur dhe duke rindërtuar perandori, për të rifilluar përsëri të nesërmen dhe të ’ ç’bëhet ajo që është bërë sot, sipas të dhënave – shumë shpesh të pasigurta dhe pothuajse të diskutueshme – të historianëve. Do duhej jo vetëm të ndryshoheshin të gjithë kufijtë dhe të ç’vendoseshin gurët e kufirit, por edhe të hiqeshin emrat aktuale të kombeve për të gjallëruar nomenklatura historike,pse jo edhe prehistorike?

Të nxjerrësh pra të drejta historike fiktive do të thotë të shkatërrosh dhe të çorganizosh në dëm të të drejtave reale. Është më mirë atëherë të mos përdorësh asnjë dredhi dhe të lësh të flasë arbitri i pastër dhe i thjeshtë pa marrë mundimin të shpëtosh aparencat dhe të mos bësh si ujku i përrallës.

Në qoftë se bazohesh në të drejtat historike, duhet të njohësh si vend të Shqipërisë të gjithë territorin e pushtuar nga iliro – maqedono – epiriotët. Do të duhej atëherë, jo të ngushtosh shtrirjen e Shqipërisë, por ta zmadhosh atë edhe përtej kufijve të kërkuar nga shqiptarët. Sepse, ç’është në fakt e drejta e dhënë nga një pushtim pothuajse i përkohshëm nga serbo – bullgarët në krahasim me të drejtat më të vjetra dhe më të natyrshme që vetë shqiptarët kanë mbi vendin e tyre? Për këtë racë, të drejtat historike bashkohen me të drejtat aktuale, e kaluara me të tashmen. Sepse jo vetëm, sipas shprehjes së një shkrimtari francez¹, “nga fushat e Vardarit në Adriatik, nga Thesakia në Mal të Zi, shqiptari është zot me të drejtën e pushtuesit të parë dhe me të drejtën e më të fortit”, por edhe sepse ky territor është trashëgimia e tij e ligjshme, e dhënë nga të parët, dhe sepse ai s’ka hequr dorë nga mbrojtja e tij kundër lakmisë së pushtuesve, cilëtdo qofshin ata.

Kjo tokë, ky dhe është prona e tij, prona e shqiptarit; qoftë toka e Ohrit, Gostivarit, Prilepit, Manastirit, Uskubit ose Ipekut, titulli i pronësisë së ligjshme iu takon shqiptarëve, nuk është brezi i tanishëm që e ka zënë këtë tokë; ai e trashëgon nga babai që gjithashtu e kishte trashëguar nga i ati. Është një pronë po aq e ligjshme sa çdo pronë tjetër. Meqë toka i takon shqiptarëve, në çdo hartë etnografike kur duam të dallojmë fshatra të kombësive të ndryshme të krahinave lindore të Shqipërisë, sfondi duhet të jetë me ngjyrën e kombësisë shqiptare, atë që hartografët kanë harruar gjithnjë ta bëjnë; për shembull në hartat që shoqërojnë veprën e Kentchoff (Maqedonia etnografike dhe statistika, në gjuhë bullgare, Sofie 1900) fshatrat shqiptare të fushës së Manastirit dhe Florinës (përveçse nuk janë treguar aspak aty) ata figurojnë thjeshtë si pika në një sfond me ngjyrë bullgare. Për të qenë në rregull, duhej bërë krejtësisht e kundërta, d.m.th. të shënoheshin fshatrat bullgare të këtyre krahinave si pika me ngjyrën bullgare mbi një sfond shqiptar.

Ne e dimë që është folur shumë mbi këtë temë kundër çifliqeve; asnjë nga sistemet e pronësive të mëdha s’ka cilësi barbari, feudali, mesjetari – siç kemi vërejtur në një kapitull tjetër – ka një institucion që ekziston, është një e drejtë e fituar dhe nga më të ligjshmet, që nuk mund as të mos njihet, as të zhduket me një të rënë të penës. Shkrimtarët kanë dashur të thonë se çifliqet e sotëm nuk janë veçse produkt i vjedhjes dhe forcës; por para tyre një filozof i madh kishte thënë se ai që rrethon i pari tokën dhe thotë “që kjo tokë është e imja”, që hajduti i parë dhe keqbërësi i parë i botës. Përpara se të mohosh të drejtën e pronësisë tek çifliqet, duhet të mohosh çdo pronësi dhe të shpallësh komunizmin²).Të tjerë më tej, kanë pretenduar se çifliqet janë formuar nga fushat e marra raja të krishterëve, të shpronësuar nga pushtuesit turq. Nuk kemi të dhëna për të bërë historikun e pronave të mëdha, por meqë sistemi ekziston për të gjithë sipërfaqen e tokës, origjina shkon deri te babai ynë Adami. Asgjë nuk tregon që bullgarët janë zhvatur. Mendojmë, në të kundërt se kjo tokë ka qenë gjithnjë pronë e shqiptarëve dhe kultivuar nga vetë shqiptarët. Bullgarët ose serbët – atje ku tchifchis,d.m.th bujqit ose shërbëtorët që punojnë tokën janë sllavët – kanë shkuar në këto prona më vonë, si rezultat i një kontrate të kaluar me pronarin duke përcaktuar pjesën që ky duhet të mbajë si pronar, dhe atë që duhet të marrë kultivuesi si shpërblim për punën e tij.

Disa tregues na bëjnë të besojmë se të paktën një pjesë e kultivuesve kanë ardhur nga jashtë, të sjellë nga vetë shqiptarët që i kanë angazhuar ata në punimin e tokës, të mbetura djerr si pasojë e luftërave të pafundme që shfarosnin trupat e ngritur në Shqipëri dhe i pakësonin asaj popullsinë;meqë mungonte krahu i punës, pronarëve iu është dashur të marrin nga larg njerëz të dhënë pas kulturës së tokës, të cilët nuk donin të bënin ushtrinë, përfitonin nga kjo punë e qetë. E përsërisim, nuk është e gjithë popullsia sllave që banon aktualisht brenda kufijve të territorit shqiptar që e ka origjinën nga ky sistem, por pa asnjë dyshim një pjesë e mirë e saj.

1) RENE PINON , Europa dhe Turqia e re, Paris 1913, f. 296.

2) Megjithatë, siç kemi thënë në kapitullin e mëparshëm, çështja e pronave të mëdha është parë edhe nga vetë shqiptarët, dhe janë përpunuar projekte të copëtimit dhe ndarjes për fshatarët.

 

Shembulli i kultivuesve bullgarë që i famshmi Ali pasha i Janinës kishte shpërngulur nga Bullgaria në Bonila (Shqipëria e jugut),gjatë kthimit të tij nga lufta kundër Rusisë, ilustron teorinë tonë.

Vetë autorët bullgarë pranojnë se pjesa më e madhe e banorëve bullgarë të qyteteve janë të huaj, të ardhur nga jashtë. “Banorët aktualë të pjesës më të madhe të qyteteve të Maqedonisë janë të rinj, të ardhur nga fshatrat fqinje gjatë shekujve të XVIII-te dhe XIX-të”, thotë tekstualisht Jordan Ivanoff i universitetit të Sofies³).Një shkrimtar tjetër bullgar pohon se “qyteti i Uskubit para vitit 1689 ishte një qytet krejtësisht mysliman (lexoni:shqiptar) dhe që bullgarët fillojnë të shtohen vetëm në vazhdim²).

Shumë sllavë, për të cilët konstatohet aktualisht prania në territorin shqiptar nuk janë veçse të ardhur larg të qenit indigjenë. Gjatë këtyre dy shekujve të fundit, sidomos fizionomia etnografike e vendit ka pësuar ndryshime të dukshme, nga njëra anë për shkak të vërshimit të sllaveve drejt krahinave shqiptare, nga ana tjetër nga rritja e elementit sllav në dëm të elementit shqiptar, i cili pakësohej pa pushim nga lëvizjet e pafundme të trupave. Në të kundërt, është një gjë mjaft e njohur që në brendësi të Shqipërisë, në pjesën e njohur me emrin e Kosovës, ndryshimi është bërë në favor të racës shqiptare, si pasojë e dy eksodeve serbe nga 1690 në 1737³.

Atje pra ka pasur një rritje të elementit shqiptar, rritje që nuk është shkaktuar vetëm nga emigrimi i sllavëve, por edhe dhe sidomos për karakterin fizik të shqiptarëve, më të fortë dhe më të qëndrueshëm se serbët; ata janë gjithashtu më shumë profilitikë; ata që kanë vizituar shqiptarët në fushën e Kosovës e dinë mirë sa djem të bukur e trupmëdhenj janë ata; kjo shpjegon begatinë e tyre pavarësisht nga hakmarrja dhe dërgimi i trupave në Turqi, gjëra që i kanë vënë shqiptarët në kushte shumë të pafavorshme sidomos  kur mendohet se sllavët kanë gëzuar gjithnjë një paqe dhe siguri relative, duke mos pasur as rekrutë, as probleme “gjaku” për të zgjidhur.

Pikërisht kjo paqe dhe kjo tulatje iu ka lejuar sllavëve të zgjerohen në dëm të elementit shqiptar, të ndihmuar nga institucionet e tyre të kishave dhe kuvendeve,

1) Blgarite v’ Makedoniya (në bullgarisht, d.m.th. Bullgarët në Maqedoni), nga Jordan IVANOFF, Sofie, 1915, faqe LIII.

2)VASSIL KENTCHOFF, Grad Skopie (qyteti i Uskub-it, në bullgarisht), Sofie 1898, f. 55.

3)Duhet të kujtojmë këtu përsëri që s’ka asgjë të vërtetë kur thuhet se Kosova është banuar në një moment të dhënë vetëm nga serbët:elementi shqiptar ka qenë gjithmonë atje dhe në çdo shekull më shumë, në krah të sllavëve pushtues. Historianët e fushatës së Eugene de Savoie – d.m.th. përpara eksodit te famshëm të serbëve – na informojnë mbi popullsinë e vendit (shih më tej f.31, fragmentet që kemi marrë nga vepra “Der Neue eroffneten ottomanischen Pforten)

Problemi i lëvizjes së racave në Kosovë është studiuar në mënyrë të njëanshme; kemi thënë pak më lart se sllavët, në shumë pika , janë vetëm të ardhur të rinj në Kosovë dhe në Shqipërinë  Lindore. (Maqedonia perëndimore). Ja se çfarë lexojmë në një botim modern për këtë çështje:

“Por malësorët (serbë) të veriut dhe të veri – perëndimit, ata të Brdo-s malazez dhe njerëzit e Ibarit të Sipërm, të këtij vendi që quhet Klasini i Vjeter ) në veri – perëndim të Mitrovicës) janë akoma dhe më të shumtë. Që nga lugina e Ibarit ata zbresin në Mitrovicë, atje ata bigëzohen, disa vazhdojnë drejt e në Raska dhe Serbi, të tjerët të prirur drejt Kosovës... Pjesa më e madhe nga hakmarrjet dhe rivalitetet midis familjeve, midis gjinive... Të ardhur nga vende ku njerëzit  e tyre jetonin në grupe kompakte, pa pasur asnjëherë ndonjë element të huaj, ata kanë ruajtur në Kosovë pjellorinë e tyre të jashtëzakonshme: ata zotërojnë gjithmonë Zadrugat më të shumta dhe madje kanë arritur në disa pika të grumbullojnë elementin shqiptar, sidomos në veri. Kështu në rrethinat e Voutchetrin, fshatra si Slatina, Rasnik, krejtësisht të shqiptarizuar,para tetëdhjetë ose njëqind vjetëve, pas largimit të serbëve të vjetër, për Serbinë janë bërë krejtësisht serbë që prej atëherë.”

Gaston GRAVIER. Serbia e Vjetër dhe Shqiptarët, Revistë e Parisit 1911, 1 nëntor, f.216.

Dhe i njëjti shkrimtar  (f. 219) thotë përsëri:

“Nga Mitrovica në Kacanik, gjendet tipi i shqiptarit aktiv, plot iniciativë, njëherë fshatar, njëherë tregtar, hotelier, shofer, xhandar ose roje hekurudhe.”

 

 të mbështetur nga priftërinjtë dhe mësuesit e shkollave më vonë. Organizimi fetar iu ka dhënë sllavëve shumë shpesh një avantazh në krahasim me shqiptarët, i ngjashëm atë që grekët kanë pasur deri në fund të shekullit të XIX-të: shqiptarët ortodoksë duke qenë të detyruar të frekuentonin kishat dhe shkollat sllave – serbe ose bullgare- shumë shpesh janë konsideruar të tillë dhe numri i tyre ka rritur atë të sllavëve. Ashtu siç e kemi thënë më lart ky është një proces i kundërt me atë të dijetarëve sllavë kanë dashur ta quajnë “shqiptarizimi i serbëve”.Kjo shpjegon pse udhëtarët dhe etnografët nuk kanë parë në veri dhe në lindje të Shqipërisë veçse shqiptarë myslimanë dhe katolikë, ortodoksët janë ngatërruar me sllavët. Vetë sllavët pohojnë se kanë bërë një propagandë të tërbuar me anë të shkollave të tyre dhe kishave, duke tentuar të japin një iluzion të gabuar të gjendjes etnografike, duke mos ndryshuar dot karakterin. Ja se ç’thuhet në gazetën Jehona e Bullgarisë të Sofies, viti i parë (1913),no 4, faqe 2, lidhur me Dibrën:

Edhe pse e vetmja fidanishte e gërmave bullgare në vend, manastiri i Saint – Jean Bigor, arriti jo vetëm të ruante gjuhën dhe shërbimin fetar në fshatrat bullgare të mirëfillta duke çuar atje mësues shkolle, famullitarë, psalltës; ikonografë, por edhe arriti të ushtronte një ndikim mbi popullsinë shqiptare të mirëfilltë të kësaj krahine, aq sa shqiptarët ortodoksë të krahinës së Gorna Reka ( Reka e sipërme) përdornin në të kaluarën dhe  përdorin edhe sot  gjuhën sllavo – bullgare në kishat e tyre dhe madje, ka tashmë 40 – 50 vjet,që flasin bullgarisht midis tyre.”

Pohimi i publicistit dhe nacionalistit bullgar Jordan Ivanoff që cituam më lart (f.19)i cili pranon “që në Gostivar popullsia shqiptare e krishterë është bullgarizuar në kontakt me bullgarët” është për ne po aq i vlefshëm.

Shumëzoni shembujt, shumëfishoni aplikacionet dhe do të keni një shpjegim të mënyrave sllave të veprimit – qoftë në Ohër, Bitolia, Prishtinë apo Ipek – të cilët janë të prirur të shohin sllavë kudo që ka një ortodoks shqiptar. Por ky është një iluzion i rremë, po aq i dobët sa ai i grekëve që shihnin  “helenë” në çdo shqiptar, bullgar, rumun ose serb që ushtronte fenë ortodokse. Dhe ashtu si sot nuk qëndron asnjë nga këto pretendime greke, ka ardhur çasti kur duhet te kthehen ne vlerën e duhur kërkesat serbo – bullgare.

Për të përfunduar këtë skicim të vogël, sa objektiv aq edhe të paanshëm, që mundëm të bëjmë, themi se, nëse ka pasur “ vërshim” dhe “shkretim” sipas formulës së M. Gregoire Jakschitsch, s’është bërë nga shqiptarët, autoktonë dhe zotëritë e vërtetë të tokës shqiptare, trashëgimisë së tyre për dhjetëra shekuj, por nga këta sllavë të ardhur nga larg, që vërshonin e shkretonin gjithçka, duke shpronësuar banorët autoktonë nga trashëgimia e tyre atërore dhe duke shkuar drejt një shfarosjeje metodike dhe rrënjësore.

Ka mjaft të ngjarë dhe është e natyrshme që pushtimi turk t’i ketë dhënë fund frymës shfarosëse të sllavëve, gjë që shpjegon përse një pjesë e shqiptarëve abstenoi të merrte pjesë në betejën e famshme të Fushës së Mëllenjave (Champ des Merles) kundër pushtuesit të ri, jo nga dashuria për turqit, por nga instinkti i thjeshtë konservator, do te jenë më vonë vetë shqiptarët që bënë rezistencën më të ashpër dhe të egër kundër osmanlinjve¹). Pra,në qofte se, gjatë pushtimit otoman, shqiptarët kanë fituar përsëri një pjesë të territorit që sllavet iu kishin rrëmbyer atyre, ky është vetëm një veprim shumë i natyrshëm dhe shumë i drejtë dhe nuk mund të akuzohen ata as për përdhosje, as për dhunë; nëse përsëri, në vazhdim të emigracionit serb në Hungari, shqiptarët vendosen edhe më fuqishëm në fushën e Kosovës,

1)Do donim të kujtonim se në shekullin në vazhdim, grekët që ishin të kërcënuar nga pushtimi shqiptar thirrën për ndihmë turqit. Nuk duhet harruar se gjatë betejës së Kosovës edhe princat serbë të Kustendil=it dhe të Kastorias, si dhe Marko Kralievitchb i Prilep-it (Pejës), ishin në anën e turqve dhe jo në radhët e Lazarit të mjerë dhe heroik.

 

ata veçse ri-integrojnë atje vendbanimin  e tyre, siç e pranon me plot të drejtë lordi Fitzmaurice në letrën e tij të përmendur më lart. (Shih f.23)

Por do të ishte një gabim i rëndë, të thuash se, para mbërritjes së turqve, shqiptarët nuk banonin aspak në këto krahina të zëna nga vilajetet e Manastirit dhe të Uskub-it. Gjithçka provon, në të kundërt, që autoktonët nuk ikin në masë përpara mbërritjes së pushtuesve sllavë, dhe që këmbëngulin të banojnë atje përkrah të ardhurve të rinj, dhe pavarësisht nga shfarosja që iu kanosej.

Dokumentet historike të mbledhura dhe të botuara nga Jirecek dhe Miklovisich provojnë që edhe para mbërritjes së turqve, kishte shqiptarë përkrah pushtuesve serbë në krahinat e quajtura Serbi e Vjetër dhe Maqedoni perëndimore. Dhe fakti që shqiptarët, Klementet (Klementis), kanë mërguar njëkohësisht me sllavët, në eksodet e 1690 dhe 1737, na vërteton se shqiptarët kanë banuar në “Serbinë e Vjetër” shume kohë përpara evakuimit të famshëm të serbëve.

Si do të mund të ishte ndryshe?Meqë është rënë dakord që shqiptarët të konsiderohen autoktonë dhe sllavët si pushtues të huaj, jemi të detyruar që të pranojmë që Dardania (Serbia e Vjetër e politikaneve serbë¹) është një krahinë shqiptare e banuar gjithë kohën nga shqiptarë.

Ashtu si Jean Bugarsky konstatonte më 1845 se Bielopolia është aktualisht shqiptare, tre vjet më vonë serbi Davidovici pranon se “Kosova dhe Metohia (krahina  e Ipek-ut) janë të banuara nga shqiptarë²).”

 

III

 

Do të përpiqemi të paraqesim në këtë kapitull disa citime të autorëve të huaj me qëllim që të mbështesim tezën tonë.

Duhet thënë para së gjithash që pjesa perëndimore e Maqedonisë, d.m.th. krahina që ka formuar vilajetin e Manastirit, nën pushtimin otoman, është quajtur shumë shpesh Shqipëri dhe është konsideruar si një vend i banuar nga shqiptarët; Ohri ka mbajtur emrin epirot, për shkak të shqiptarëve që përbënin pjesën më të madhe të popullsisë³). Sipas autorëve të tjerë kjo pjesë perëndimore e Maqedonisë është gjithashtu atdheu i shqiptarëve. Ja çfarë thotë për këtë një autor i shekullit të gjashtëmbëdhjetë: “Bullgarët, disa jetojnë në gjithë vendin e quajtur Moesie e poshtme, deri në Danub, përballë me Vllahinë; të tjerët jetojnë në Trakë të përzierë me grekë, serbë dhe shqiptarë)”

I njëjti autor na jep të dhëna të çmuara mbi Dardaninë, d.m.th. mbi vendin që serbët, që prej dhjetëra vjetësh, rreken ta quajnë Serbi e Vjetër; në faqen 117, paragrafi 105, të së njëjtës vepër, ai na bën të ditur se dukagjinasit (fis gegë) jetojnë në Dardani e cila është një vend i banuar më shumë nga shqiptarët se sa nga serbët, në kufirin me Shqipërinë¹).

1)Shih më lart (faqe 5)

2)Cituar nga ICHIRKOFF Zopadnata Kraichta na blagarskata Zemja (krahinat perëndimore të vendit bullgar) , Sofie 1915, f. LX

3) Shih Roma dhe Orienti, Badia e Shpellës Ferrato (krahinë në Romë) no 26, f. 100: Atij i dedikohet ruajtja e Patriarkes Atanasio të Ohrit në Maqedoninë shqiptare, të ndodhur më 1639.”

Id., f. 103” “ Dhe selia metropolitane e Ohrit në Maqedoni, që në dokumente te ndryshme romane të këtij shekulli quhet Epir, sepse ishte e banuar nga shqiptarë ose epirotë.”

4) “Otomani”, nga LAZARO SORANZO, Fërrata, 1598, f. 100, paragrafi 89. Ja teksti: “ Nga bullgarët disa banojnë në gjithë këtë vend, që quhej Misia e poshtme, deri në Danub, përkundrejt Vllahisë, disa në Trakë së bashku me grekët, dhe të tjerë në Maqedoninë, tashmë të banuar edhe nga grekë, serbë dhe shqiptarë.”

 

Në një vepër historike, që daton që prej më shumë se dy shekujsh²), gjejmë disa paragrafë që na duken të rëndësishëm:

Faqe 62 (që flet per princin Charles – Philippe

Kemi bërë aluzion më lart (f.18) për shkrimin e Mariano Bolizza që lidhej me Kutchi (Cizzi) fis shqiptar që sot i është nënshtruar pushtimit sllav. Kufijtë etnografikë të Shqipërisë duhet në fakt të përfshijnë të gjithë krahinën e njohur me emrin Zedda(Zeta). Dijetari Franz Miklovisich thotë për këtë:

Dijetari Mas Latrie, i njëjti që quan Janinën qytet shqiptar, e bën edhe Zetën një krahinë shqiptare:

“ Princi  Zeta në Shqipëri. Emrat Zenta, Zeta dhe Cedda emërojnë një principatë të vogël të bregdetit ilir që ka qëndruar e pavarur nga shek. XIII-të deri në shek. XIX-të...Territori i saj përfshin një pjesë të Shqipërisë së sipërme ose Malin e Zi modern...)”

Përsëri për Zedën, një autor tjetër shprehet me këto fjalë:

 

“Me sa duket emri Zedda me të cilin prof. Hopf preferon të quajë këtë vend, është me origjinë shqiptare dhe do ta përdorin edhe të gjithë ata që ashtu si Hahn, shohin tek shqiptarët pasardhësit e vërtetë të ilirëve të vjetër, të cilët ishin mjaft të huaj më shumë në veri se sa pasardhësit e tyre të sotëm).”

Ja tani  se ç’thotë udhëtari i famshëm dhe i ndërgjegjshëm Ami Boue, për vendin që banojnë shqiptarët, vend që përfshin  jo vetëm  krahinat e vilajeteve të Janines, Shkodrës, Manastirit dhe Usku-it, por edhe pjesët që i janë dhënë mbretërisë serbe në vazhdim të luftës turko – ruse (1877) nga kongresi i Berlinit dhe pavarësisht nga protestat e shqiptarëve. Le ta lemë A. Boue të flasë vetë:

1) Tekstualisht: Dukagjinasit banojnë në malin Skardo në kufi me Preseremon (Prizreni aktual) Parreopoli ose Prenopoli të quajtur tashmë, që është në Dardani, në kufi me Shqipërinë, është i banuar nga më shumë shqiptarë se sa serbë.

2)Der neue eroffneten ottomanischen Pforten, aus Ricaut, Donado, Foscarini, berengano, etj., ubersetz, Augspurg 1701.

3)Die serbische Dynastie Crnojevic, von Franz MIKLOSICH, Vjenë 1886, f. 29.

4)Thesar kronologjie, Paris 1889, kolona 1783

5) Zeda dhe dinastia e Balsidit, nga prof. Giuseppe GELCHINI. Splalato 1899, f. 18.

 

“Shkipëtarët (banorë të Shkëmbinjve) ose shqiptarët janë vlerësuar nga staticienët 1.600.000 frymë, vlerësim i arsyeshëm dhe për më tepër poshtë dhe jo mbi realitetin kur mendohet që ata shtrihen që nga Epiri deri në pjesën perëndimore të Moesi-se së sipërme, ku ata përzihen me serbët, në fushën midis Prizrenit dhe Ipek-ut, midis Vranias dhe Mitrovicës, ndërkohë që ata zënë, pothuajse vetëm, të quajtur me emrin arnaut, vendin tek burimet e Lepenatz-it, rrethinat e Tzernoleva – Rieka, kufiri jug perëndimor i fushës së Prishtinës, vendi midis Vranias, Gjilanit, Novo – Brdo, Prishtinës, Kratovo, Kourchoumli, Prekoplie dhe Medoka. Nga ana tjetër ata përzihen me boshnjakët në malet midis Shqipërisë dhe Bosnjës, si në Kolashin, mbi Tora, në Gussinie (Guci), në Plavë, në kufijtë e sipërm të Ibar-it pranë Rojai, në distriktin Soudol, dhe ata shkojnë madje deri në rrafshnaltat në perëndim dhe në jug perëndim të Novi – Bazar. Në distriktin e Zetas,përgjatë Moratch-s dhe në atë të Clementi –t, mbi Zem, ata përzihen me malazezët¹).”

S’do të shtojmë asgjë, mbasi autori që sapo cituam, është i njohur si një autoritet, dhe veprat e tij të shumta mbi Turqinë Evropiane janë konsideruar me të drejtë si një nga burimet më të sigurta besimplote. Të vëmë në dukje vetëm se Boue duket se e injoron termin “ Serbi e Vjetër” (Stara Serbija), të bërë aq popullor tani nga propaganda serbo – ruse, e bërë gjatë një gjysmë shekulli. Ky nuk është veçse një term, një fjalë e thjeshtë në fakt; por kush injoron pushtetin e fjalëve mbi shpirtin njerëzor? Dhe kjo fjalë vetëm, nuk ka bërë më shumë se ushtritë serbe dhe ndikimi rus së bashku? Veç kësaj, me anë të një fjale, bullgarët përpiqen të  sigurojnë supremacinë e tyre në Ballkan dhe të krijojnë  një hegjemoni. Ky term magjik për bullgarët, është termi i vjetër gjeografik “Maqedoni”, kufijtë e së cilës ata janë përpjekur, që prej traktatit të Shën Stefanit, t’i shtrijnë dhe ta bëjnë atë sinonim të Bullgarisë. Duhet të kujtohemi mirë që bullgarët dhe serbët kanë pasur diskutime të gjata e të mundimshme për përcaktimin e vijës së demarkacionit midis “Maqedonisë” dhe “Serbisë së Vjetër”, d.m.th. midis asaj që duhet (sipas mendimit të tyre) t’i takojë një ditë Serbisë dhe Bullgarisë.

A s’kanë vepruar kështu edhe grekët me mashtrimin e mendjes së publikut, duke e quajtur Epir jugun e Shqipërisë dhe duke bërë që të besohet se kjo fjalë është sinonim i Greqisë, si në të kaluarën historike ashtu edhe në kohën e tashme? Por ndryshoni termat, mësojuni të gjithëve se Epiri është Shqipëria e jugut, Maqedonia Shqipëria lindore dhe Serbia e Vjetër Shqipëria Veriore, dhe do të shihni se së bashku me to do të ndryshojnë dhe të gjitha bindjet, do të konstatoni se më shumë se një grekofil apo sllavofil i deklaruar do të bëhen për të njëjtin fakt albanofilë të bindur.

Pasi thamë këtë, të kthehemi tani tek autorët e huaj që kanë studiuar krahinat të cilat na interesojnë. Ja një studiues tjetër, Georg von Hahn, të cilin e quajnë përgjithësisht si një autoritet për çështjet shqiptare.

Harta që shoqëron të tijat “Albanische Studien²)” përmbledh tërësinë e territorit të katër vilajeteve të Janinës, Shkodrës, Manastirit dhe Uskub-it, dhe në faqen e parë të veprës së tij autori ka kujdes të na thotë se Shqipëria shtrihet nga 39 - 43 gradë gjerësi veriore, d.m.th. nga Preveza në Novi – Bazar.

Na vjen keq që nuk mund të sjellim këtu pasazhin e librit të G.v. Hahn, ku ai përshkruan territorin e Shqipërisë, ky pasazh që mbush dhjetë faqe me një shkrim të ngjeshur dhe kompakt, pa numëruar këtu shënimet që iu referohesh në fund të kapitullit. Autori përcakton në fillim kufirin natyror të Shqipërisë – si gjeografik ashtu edhe etnografik- që shtrihet nga veriu në jug, nga Mali i Zi në gjirin e Artës. d.m.th. nga veriu i Antivarit në majën e Prevezës përgjatë Adriatikut;

1)Turqia e Evropës, Ami Boue, Paris 1840, 4 vëllime, vëll. II-të, f. 13

2) Jena, 1854.

 

 ai kalon pastaj në përshkrimin e territoreve të banuara nga shqiptarët, territore që ai i ndan në katër grupe. Dhe duke përfunduar (faqe 13) ai nuk mungon të na përsërisë se shqiptarët mbushin gjithë krahinën që përfshihet nga Moratcha (lum i Malit të Zi  i cili derdhet në veri të liqenit të Skutarisë) deri në Tobliza, d.m.th. nga kufiri verior i liqenit të Skutarise deri në Nich.

Në veprën tjetër të tij, të titulluar Reise von  Belgrad nach Salonik¹), Hahn na mëson se është rrjedha e ujit të Moravës që ndan krahinën shqiptare nga ajo e sllavëve.

E gjithë vepra ka një vlerë të madhe dhe mund të shërbejë si udhërrëfyes për ata që duan të studiojnë çështjen shqiptare, si nga pikëpamja etnografike e gjeografike ashtu edhe nga ajo historike.

Në faqet e këtij libri – që ne nuk mund ta sjellim të plotë për shkak të gjatësisë së tij dhe të cilit nuk duam kurrsesi t’i ulim forcën me anë të një përmbledhjeje – G.v. Hahn i jep pjesën më të madhe të pakundërshtueshme shqiptarëve, si në fushën e Kosovës ashtu edhe deri në kufirin e Vardar-it dhe Uskub-it.

Pastaj, duke kaluar në histori, autori provon se këta shqiptarë janë banorët autoktonë të këtyre anëve, meqë ata janë pasardhës të ilirëve, epirotëve, maqedonasve, dardanëve, antariatëve, taulantëve, tribalëve dhe desaretëve. (Lexoni kapitullin e tij Zur Geschichte des Moraëagebieter, faqe 228 262 të veprës së tij.)

Z. Brailford, anëtar i fuqishëm i “Komitetit të Ballkanit” ( Balkan Committee) te Londres – komitet i krijuar nga politikanë, publicistë dhe profesorë per t’iu ardhur në ndihmë bullgarëve që kishin vuajtur nga kryengritja e tyre e v. 1903, - ka përshkuar Maqedoninë për të ushtruar misionin e tij të bamirësisë duke shpërndarë ndihma. Ai, pra ishte nisur nga Londra me idetë e tij më të  mira për racen bullgare dhe sigurisht jo pa disa paragjykime kundër shqiptarëve. Disa javë qëndrimi në Manastir dhe Ohër kanë mjaftuar për ta bërë Barilfordin një albanofil të zellshëm dhe ta bënin të mendohej për gabimet e tij ndaj kësaj race, që ai e konsideron si të vetmin element etnografik që ka një të drejtë të pakundërshtueshme mbi Maqedoninë.

Libri i Barilfordit është aq bindës sa do të donim të shkëpusnim të gjitha pasazhet që kanë të bëjnë me shqiptarët; ne u kufizuam gjithsesi tek paragrafët e mëposhtëm, duke na ardhur keq që nuk mund të sjellim të gjithë ata në të cilët raca shqiptare është trajtuar me shumë simpati:

 

Në fund lëvizja shqiptare është, si çdo lëvizje ballkanike, e frymëzuar nga një ideal nacionalist, dhe nga një dëshirë për të fituar emancipim ndaj sundimit turk, dhe në qoftë se ajo paraqitet armiqësore ndaj Evropës, kjo bëhet vetëm sepse ajo e ka qenë mbrojtësja e sllavëve, me të cilët shqiptarët kanë një armiqësi tradicionale. Jam përpjekur shpesh, në bashkëbisedim me shqiptarët të gjej ndonjë çelës për sjelljen e tyre. Gegët, si rregull, kanë shumë pak arsimim për të shpjeguar me qartësi se çfarë kuptojnë dhe duan në të vërtetë. Kryengritja ishte shpërthim instiktiv. Por në qoftë se dikush mund të imagjinojë një geg aq primitiv sa të bashkohet me pikëpamjet e Isa Boletinit dhe të gjinisë së tij, dhe aq i arsimuar sa t’i konsiderojë ata qartë, ka diçka këtu që ka të bëjë me sjelljen nacionaliste: “Ne shqiptarët, do të thoshte ai, jemi me origjinë dhe racë autoktone të Ballkanit. Sllavët janë pushtues dhe të emigruar, të cilët kanë ardhur nga Azia. Si dhe bullgarët që janë fis mongol, i cili nuk ka biznes në Evropë. Rusët mund ta quajnë veten e  tyre evropianë, por  te konsujt  e tyre që erdhën këtu ne dallojmë sytë e tyre të vegjël dhe mollëzat e ngritura dhe e ndjejmë se ata gjithashtu janë tartarë. Serbët, nën pushtetin e carit të tyre Dushan, pushtuan vendin,të cilin patën paturpësinë ta quanin “Serbia e Vjetër”. Ata u vendosën atje dhe na shtynë ne për një stinë në male. Por, pak nga pak ne e fituam përsëri pronën tonë.”Serbia e Vjetër” është shqiptare edhe sot, siç ka qenë dhe do të jetë gjithmonë.

1) Vjenë, 1868

 

 

 

Është e vërtetë se ka mbetur një minoritet serbësh, të mbrojtur nga Rusia. Ajo gjithmonë ka dërguar një grusht murgjish rusë nga mali Athos për të ruajtur manastirn e Deçanit.

Pse mbron ajo armiqtë tanë të trashëguar? Sepse ata janë sllavë. Ato të ashtuquajturat “reforma” nuk janë gjë tjetër veçse një parullë e marrëveshjes së fshehtë Pansllaviste. Pse Rusia e kufizon vëmendjen e saj vetëm tek vilajeti i Kosovës, ndërkohë që s’bën asgjë për Janinën dhe Skutarinë. Sepse ka sllavë në Kosovë. Pse s’bën ajo asgjë për të na ndihmuar shkollat tona dhe me gjuhen tonë? Sepse ne nuk jemi sllavë. Reformat bëhen vetëm që sllavët të përfitojnë...

“ Shqiptari im imagjinar ka thënë disa gjëra të cilat janë absurde dhe të tjera të cilat janë të vërteta. Por duhet parë përtej fjalëve. Shqiptarët nuk u ngritën kundër reformave, por kundër ngushtimit të kontrollit turk, dhe për më shumë largim nga kërcënimi i mbizotërimit të Austrisë dhe Rusisë. Europa bëri diçka monstruoze kur ajo ia besoi fatet e Maqedonisë dy Fuqive. Të dyja, Rusia dhe Austria janë partizane në kaosin maqedonas. Për breza me radhë ato janë angazhuar në propagandën e tyre, duke përkrahur interesin e një race kundër një tjetre për të siguruar pozitën e tyre dhe për të përgatitur pretendimet e tyre të ardhshme. Ishte absurde të supozohej se ato do të mund të luanin rolin e arbitrave të paanshëm. Shqiptarët thonë të vërtetën kur ata insistojnë se ata janë vetë, në bazë të numrit të tyre, në mënyrë dërmonjëse, popullsia mbizotëruese e “Serbisë së Vjetër¹)” 

Ja tani opinioni i të nderuarit Noel Buxton, kryetar i Komitetit Ballkanik, njeri i cili ndjen shumë pak simpati për shqiptarët dhe që nuk fsheh paragjykimet e tij për ta, por që megjithë këtë njeh që raca shqiptare përbën një faktor shumë të rëndësishëm në Maqedoni dhe që është e pamundur të zgjidhësh këtë çështje të quajtur maqedonase pa pasur parasysh këtë popull të vjetër. Lexuesi do të gjykoje vetë nëpërmjet paragrafit të mëposhtëm (Europa dhe turqit, nga Noel Buxton, Londër 1907, f. 48 – 49_:

 

 

“Procesi i çlirimit (për Maqedoninë) ka shkuar aq larg sa i ka dhënë çdo kombi të drejta të barabarta mbi truallin e lirë, me përjashtim të njërit, Shqipërisë. Ky popull i vjetër nuk duhet të humbte në mirësjelljen e kombeve. Maqedonia nuk formon racë homogjene të dalluar veçanërisht nga grekët ose serbët, por Shqipëria nuk mund të ndahej pa shkatërruar një komb. Shqipëria ka gjithashtu një histori: turku e ka mbajtur atë të angazhuar me armiqësi gjinish dhe hakmarrje, dhe e ka ndarë popullsinë e saj sipas besimit fetar; por shqiptari është fanatik jo shumë  i zellshëm. Kam vizituar madje një komandant, i cili, edhe pse muhamedan, duronte një prift të krishterë që shërbente një kapelë ë vjetër në çifligun e tij dhe shpesh bashkohej në lutje për mbrojtjen e të shenjtit  zot. Muhamedani konvertohej në grek dhe sllavët bëheshin turq, por një shqiptar mbetej i vërtetë në shpresën e tij kombëtare. Ai është besimi ideal, ruajtës i plotë. Në qoftë se udhëtari luteshe turqisht sepse shërbëtori i tij turk ishte i mrekullueshëm, përgjithësisht do të shihni se shërbëtori i tij turk është një shqiptar. Ai shpesh gjendet midis Guvernatorëve turq më të zotë dhe priftërinjve katolikë romanë më të devotshëm. Kur u dërguan ndihma nga Anglia për të mbajtur gjallë ata që sulltani donte t’i vriste me zinë e bukës, më 1903, ishin shqiptarët e besuar që e bënë këtë punë.” 

Një anglez tjetër, publicisti i mirënjohur, Charles Ëoods, bën të tijën idenë e lordit Fritzmaurice mbi shqiptarët dhe iu jep për vendbanim krahinat e vendosura “përtej d.m.th. në lindje të rrjedhës që ndan pellgun e Adriatikut dhe atë të detit Egje²).”

Antonio Baldacci, studiuesi italian që ka përgjuar Shqipërinë shumë herë dhe njeh mirë elementët e saj, ka skicuar në një vëllim të vogël kufijtë e vendit të zënë nga shqiptarët dhe që do të duhej të përfshihej në kufijtë e shtetit të ri.

1)Maqedonia, racat e saj dhe e ardhmja e tyre, H. N. BRAILSFORD, Londër 1906, f. 271.

2) Shih Turqia dhe fqinjët e saj, f. 83.

 

Baldacci shprehet me shumë siguri se ai njeh mjaft mirë vendin për faktin se e ka parë vetë dhe ka konsultuar të gjitha burimet e autorizuara; kufijtë e përcaktuara nga studiuesi italian i Bolonjës ndryshojnë shumë pak nga ato që kemi vendosur vetë ne më lart (shih f. 21) përveç faktit që ai kujton  në pasazhe të tjera vende shqiptare që i janë dhënë Malit të Zi dhe Serbisë më 1880, si dhe Greqisë në jug.

Do të shkëpusim pasazhet kryesore të veprës së Baldaccit që bëjnë fjalë për shtetin e ri shqiptar:

 

“Është një arsye e unitetit të përsosur kombëtar që përfshin pjesën më të madhe të katër vilajeteve të vjetra turke të Skutarisë, Janinës, Kosovës dhe Manastirit. Pushtimi turk jo vetëm që nuk ndikoi mbi karakteristikën etnografike, por nuk mundi kurrë të frenonte shpirtin e pavarësisë, qoftë edhe feudal, që mbeti gjithmonë cilësia themelore e popullit shqiptar dhe e mënyrës së tij kombëtare të jetesës. Kjo pjesë e Maqedonisë është një zonë me qytetërim patriarkal, kufiri perëndimor i të cilit janë shqiptarët. Pikërisht në këtë pjesë të Maqedonisë gjenden njerëzit më të fortë fizikisht dhe më të pastër etnografisht të gadishullit...Shqiptarët përbëjnë racën më të bukur të gadishullit ballkanik¹)”.

 

 

“Kufijtë politikë absolutë të shtetit të ri do të trajtohen në mënyrë definitive pas paqes e cila do të lerë akoma gjurmë të forta për marrëveshjet e fundit. Kjo, në të vërtetë, nuk duhej të ndodhte, sepse në kufijtë gjeografikë mund të vendoseshin fare mirë ata etnografikë; por këta do të mbeten pa dyshim të mposhtura nga të parët siç do te jetë rasti i vijëndarjeve midis detit Adriatik, Jon dhe Egje, që nga lartësia e Alpeve. Përtej vijëndarjeve në ultësirat e forta të pandërprera midis Gramozit, liqeneve dhe Sharit, struktura etnografike shqiptare shtrihet e fortë dhe e sigurtë në mes të morive greke, bullgare dhe serbe. Kështu ndodh edhe në veri të Alpeve shqiptare dhe në kufirin me Malin e Zi, që ka nën pushtetin e tij, që prej 1879, fise të shumta shkipëtare. Në të ashtuquajturën Serbi e Vjetër kufiri etnografik shkon deri në vetë Alpet shqiptare, që përfundojnë harkun e tyre të butë nga ajo anë dhe Shari, që arrin deri mbi Ibar dhe Sitnitza. Këto tentakula që populli simpatik dhe i fortë shqiptar i çon në do kohë drejt armiqve të tij shekullorë, janë mbrojtja natyrore dhe kombëtare me të cilën ai ruan nga çdo anë, duke zhvilluar dhe duke mbështjellë të drejtat e tij të shenjta, pasuritë e tij të tkurrura. Pushtimi i territorit shqiptar nga ana e shteteve aleate do të përsërisë prepotenca e 1878 dhe Europa do të jetë fajtore që ka ushqyer kauzën e përçarjes²)”. 

Për të përfunduar me këto citime, sjellim dhe një pasazh të një shkrimtari francez. Jaray nuk është një veteran, është një i ri; por ai ka tashmë autoritetin e një të vjetri, mbasi ka udhëtuar në Shqipëri dhe ka ditur të shohë dhe të kapë; tregimi i tij nuk është një grumbull shënimesh të thata dhe shterpë që i ngjajnë faqeve të një gazete jo të rëndësishme, por një përmbledhje  e ndërgjegjshme dhe plot interes. Edhe ai njeh që elementi shqiptar zë një pjesë të madhe të vilajetit të Manastirit dhe të atij të Kosovës deri përtej qytetit të Uskub-it. Kemi pasur rastin, veç kësaj, më lart, të citonim më shumë se njëherë pasazhe të librit të fundit të Gabriel – Louis Jaray, dhe të shkëpusim edhe këtë³):

“Mali Bukova është i vendosur në vend shqiptar; midis Kertchovo dhe Gostivarit, vetëm një fshat është bullgar, të gjithë të tjerët janë shqiptarë; rreth malit vërej disa ferma të izoluara, takoj disa njerëz: të gjithë janë shqiptarë;

1) Shteti i ri i Shqipërisë, nga Antonio BALDACCI, shkëputur nga Revista Ushtarake Italiane, Romë, 1913, f.4

2)Id., ibid, f. 18

3)Mbretërisë së re të Shqipërisë, c’ka qenë, ç’është. Paris 1914, f. 170 – 171.

 

 zbresim drejt luginës së Gostivarit, shtegu është i ngushtë dhe i vështirë, por piktoresk; një lumë i vogël që do të bashkohet me Vardarin në Gostivar hidhet nga shkëmbi në shkëmb, formon ujëvara, krijon një freski të këndshme; poshtë pemëve që mbulojnë këtë rrjedhë uji, poshtë qilimit të shtratit janë ndërtuar disa shtëpi përgjatë ujit; këta janë shqiptarë që na ofrojnë mikpritjen e tyre. Udha bëhet rrugë, ndjek lumin; tokat e kultivuara japin një misër të shkëlqyer dhe grurë me bollëk që nuk është korrur ngado; në rrugë takojmë shqiptarë.

“Në dalje të luginave malore të Vardarit dhe të degës së tij Padalichta, Gostivari shfaq pas perdeve të pemëve, në qilimin e shtratit të lumit, njëmijë shtëpitë e tij. Ai është bërë, që prej disa vitesh një qendër e rëndësishme pothuajse krejtësisht shqiptare; nëntë të dhjetat e banorëve janë arnautë, pjesa e mbetur bullgarë me disa serbë dhe disa turq.”

“Larmia e tipave tregon ndryshueshmërinë e kombësive që banojnë krahinën;por edhe këtu shqiptarët kanë fituar pak nga pak terren,fshatra dhe pjesën më të madhe të qytetit; në Kalkandelen, nga 5000 shtëpi, në prag të luftave numëroheshin rreth 3000 shqiptarë, 1200 serbë dhe 800 bullgarë;ishte organizuar aty një klub me emrin Klubi Ndërkombëtar, por ai ishte bërë në të vërtetë shqiptar; sipas informacioneve të mbledhura këtu, nga 100 fshatra të Kaimakamlik ose nën prefekturën e Kalkandelen, 68 janë shqiptarë, pjesa e mbetur bullgarë dhe serbë, sidomos bullgarë; në krahinën e Gostivarit, nga 60 fshatra, 40 janë shqiptare, pjesa tjetër bullgare dhe disa serbe¹).”

“Dua të shoh shqiptarët e fushës së Uskub-it në Mitrovice, dhe të Mitrovicës në Prizren, në mënyrë që të kem mundësinë të kuptoj fitoret e shqiptarëve mbi serbët e Serbisë së Vjetër dhe jetesën e shqiptarëve në qytete; në Uskub, Prishtinë dhe Mitrovicë ata janë të shumtë; ata janë zotë të pakundërshtueshëm në Gjakovë, Prizren dhe Ipek²).”

Sipas vëzhguesve të mirë lokalë, Uskub-i numëronte rreth 4500 frymë; në këtë numër mund të vlerësohen myslimanë pothuajse të gjithë shqiptarët,  25000, bullgarë 10000 ose 15000, serbë 3000. çifutë 2000³).”

Në qoftë se viziton fshatrat e fushës së Uskub-it dhe nëse pyet banorët, do gjesh të vërtetat më të çuditshme, të afta të prishin idetë e arritura tashmë: ja një fshat i krishterë; ai flet një dialekt shqiptar; papa i tij është ortodoks dhe varet nga exarque; në qoftë se pyet njerëzit e këtij fshati se çfarë janë, ata përgjigjen: jemi bullgarë. Ja një fshat tjetër: fshatarët janë myslimanë; gjuha e tyre është sllavo – bullgare; tipi fizik është shqiptar dhe ata e quajnë veten shqiptarë).”

Ipeku është sot qyteti shqiptar i mirëfilltë... )Ipeku është qyteti i madh shqiptar i veriut... Duke përbërë një qendër të populluar dhe një aglomerat të pasur, ai është vendbanimi i bejlerëve më të pasur të veriut; këtu banojnë ose banonin  tridhjetë familje fisnike, kryetare trashëgimtare të fiseve të mëdha të brendësisë 6).”

Në Gjakovë, lidhjet midis shqiptarëve katolike dhe atyre myslimanë janë të shkëlqyera... Sa per marrëdhëniet me serbët është e kotë të flitet:

1) Mbretërisë së re të Shqipërisë, c’ka qenë, ç’është. Paris 1914, f..80.

2) Gabriel – Louis JARAY, Shqipëria e panjohur, Paris 1913, f. XXI.

3)Id. Ibid., f. 9, Me lart, f. XIV (hyrje) ai kishte thënë:” Uskub-i është njëkohësisht një nga kështjellat e tyre të përparuara dhe një nga metropolet e tyre (te shqiptareve).”

4) Id.., ibid, p. 10   

5) Id.., ibid, p. 52   

6) Id.., ibid, p. 56

 

në Gjakovë, nga 3000 shtëpi të qytetit, mezi numërohen nja dymbëdhjetë shtëpi serbësh të varfër dhe as edhe një në rrethinat. Vendi është kështu shqiptar i pastër¹).”

Nga Gjakova në Prizren duhen gjashtë orë. është ditë pazari dhe gjatë dy orëve të fundit të udhëtimit tim, takoj në rrugë të paktën treqind ose katër qind fshatare, pothuajse të gjithë shqiptarë²).”

Nuk mund t’i rezistojmë tundimit për të dhënë këtu disa të dhëna statistikore që in takojnë një zyrtari grek, Epaminondas Mavromatis, konsull grek nga 1876 – 1881 në Shkodër. Ai ka botuar studimin  e tij  ne gazetën Akropolis të Athinës, që prej ku ajo është sjellë në Pettermans Mitteilungen 1884, vell. 30.

Mavromatis- opinioni i të cilit nuk mund te dyshohet për albanofili – thotë që Shqiperia etnografike përfshin pesë krahina:

1* Shqiperia e jugut që shtrihet deri në Parga; 2* Shqipëria qendrore midis Shkumbinit dhe Matit; 3* Shqipëria e Sipërme midis Matit dhe Malit të Zi; 4*  krahina e verilindjes; 5* Maqedonia perëndimore.

Krahina e verilindjes përfshin gjithashtu pjesët që i janë dhënë Serbisë nga traktati i Berlinit, si

 

 

Maqedonia perëndimore shqiptare përfshin, sipas autorit grek, Bitolian, Prilepin, Ohrin, Kastorian, Follorinën, Kert*hovo (Kerçoven), Korçën, me një popullsi të përgjithshme prej 220000 banorë, nga te cilet 140000 myslimanë dhe 80000 ortodoksë.

Shqipëria gjeografike është e përbërë nga territori që shtrihet nga Mali i Zi  deri në gjirin e Artës, dhe nga Pinde në Schar (Sharr).

Do të japim këtu disa shifra që gjejmë në një vepër anonime mbi Shqipërinë e veriut³):